Archiwa autora: Małgorzata Czarnocka

10/zs/2022

Mark Burgin, Rao Mikkilineni

Mark Burgin — UCLA, Los Angeles, California, USA 

Email: mburgin@math.ucla.edu

Rao Mikkilineni — Golden Gate University, San Francisco, USA 

Email: rmikkilinni@ggu.edu

 

SEVEN LAYERS OF COMPUTATION: METHODOLOGICAL ANALYSIS AND MATHEMATICAL MODELING

doi: 10.37240/FiN.2022.10.zs.1

 

ABSTRACT

We live in an information society where the usage, creation, distribution, manipulation, and integration of information is a significant activity. Computations allow us to process information from various sources in various forms and use the derived knowledge in improving efficiency and resilience in our interactions with each other and with our environment. The general theory of information tells us that information to knowledge is as energy is to matter. Energy has the potential to create or modify material structures and information has the potential to create or modify knowledge structures. In this paper, we analyze computations as a vital technological phenomenon of contemporary society which allows us to process and use information. This analysis allows building classifications of computations based on their characteristics and explication of new types of computations. As a result, we extend the existing typologies of computations by delineating novel forms of information representations. While the traditional approach deals only with two dimensions of computation—symbolic and sub-symbolic, here we describe additional dimensions, namely, super-symbolic computation, hybrid computation, fused computation, blended computation, and symbiotic computation.

Keywords: symbol; structure; system; computation; process; symbolic; sub-symbolic; super-symbolic; superstructure; structural machine.

 

–––––––––

 

Piotr (Peter) Bołtuć

University of Illinois at Springfield, USA (Philosophy; Computer Science); The Warsaw School of Economics (Management Theory).

Email: pboltu@sgh.waw.pl

 

NON-REDUCTIVE PHYSICALISM FOR AGI

doi: 10.37240/FiN.2022.10.zs.2

 

ABSTRACT

Creature consciousness provides a physicalist account of the first-person awareness (contra Rosenthal). I argue that non-reductive consciousness is not about phenomenal qualia (Nagel’s what it is like to feel like something else); it is about the stream of awareness that makes any objects of perception epistemically available and ontologically present. This kind of consciousness is central, internally to one’s awareness. Externally, the feel about one’s significant other’s that “there is someone home” is quite important too. This is not substance dualism since creature consciousness and functional consciousness are both at different generality levels of physicalism. Surprisingly, pre-Hegel philosophy of pure subject is more fitting with the current engineering approach than analytical phenomenalism. The complementary view of subjectand object-related perspectives, may come from Fichte’s Wissenschaftslehre; but here it is placed, securely within the physicalist paradigm. It is essential to the Engineering Thesis in Machine Consciousness, which helps us understand under what general conditions a machine would be first-person conscious, but when it is merely functionally conscious.

Keywords: Machine consciousness, non-reductive physicalism, non-reductive machine consciousness, creature consciousness, non-reductive consciousness; complementary philosophy, Wissenschaftslehre, two-tier physicalism.

 

–––––––––

 

Kyrtin Atreides

Researcher & COO at AGI Laboratory, Seattle, WA, USA. 

Email: Kyrtin@ArtificialGeneralIntelligenceInc.com

 

PHILOSOPHY 2.0: APPLYING COLLECTIVE INTELLIGENCE SYSTEMS AND ITERATIVE DEGREES OF SCIENTIFIC VALIDATION

doi: 10.37240/FiN.2022.10.zs.3​

 

ABSTRACT

Methods of improving the state and rate of progress within the domain of philosophy using collective intelligence systems are considered. By applying mASI systems superintelligence, debiasing, and humanity’s current sum of knowledge may be applied to this domain in novel ways. Such systems may also serve to strongly facilitate new forms and degrees of cooperation and understanding between different philosophies and cultures. The integration of these philosophies directly into their own machine intelligence seeds as cornerstones could further serve to reduce existential risk while improving both ethical quality and performance.

Keywords: mASI, AGI, Uplift, Collective Intelligence, Collective Superintelligence, Hybrid Collective Superintelligence Systems, HCCS, existential risk, ethical quality, cooperation.

 

–––––––––

 

Jeffrey White

University Missouri-Columbia, NOVA-LINCS, Departamentode Informática, FCT/UNL, Quinta da Torre P-2829-516, Caparica, Portugal, and OIST Okinawa, Japan

Email: jeffreywhitephd@gmail.com

 

ON A POSSIBLE BASIS FOR METAPHYSICAL SELF DEVELOPMENT IN NATURAL AND ARTIFICIAL SYSTEMS

doi: 10.37240/FiN.2022.10.zs.4​

 

ABSTRACT

Recent research into the nature of self in artificial and biological systems raises interest in a uniquely determining immutable sense of self, a “metaphysical ‘I’” associated with inviolable personal values and moral convictions that remain constant in the face of environmental change, distinguished from an object “me” that changes with its environment. Complementary research portrays processes associated with self as multimodal routines selectively enacted on the basis of contextual cues informing predictive self or world models, with the notion of the constant, pervasive and invariant sense of self associated with a multistable attractor set aiming to ensure personal integrity against threat of disintegrative change. This paper proposes that an immutable sense of self emerges as a global attractor which can be described as a project ideal self-situation embodied in frontal medial processes during more or less normal adolescent development, and that thereafter serves to orient agency in the more or less free development of embodied potentials over the life course in effort to realize project conditions, phenomenally identified with the felt pull towards this end as purpose of and source of meaning in life. So oriented, life-long self-development aims to embody solutions to problems at different timescales depending on this embodied purpose, ultimately in the service of evolutionary processes securing organism populations against threats of disintegrative change over timespans far beyond that of the individual. After characterizing the target sense of self, research circling this target is briefly surveyed. Self as global project and developmental neural correlates are proposed. Then, the paper discusses some implications for research in biological and artificial systems. Building from earlier work in cognitive neurorobotics, discussion affirms the value of reinforcement rituals including prayer in metaphysical self-development, considers implications for value alignment and rights associated with free will in the context of artificial intelligence and robot religion, and concludes by emphasizing the importance of self-development toward project ideals as source of meaning in life in the current social-political environment.

Keywords: self, purpose in life, default mode network, predictive processing, AI value alignment, developmental robotics.

 

–––––––––

 

Eduardo Camargo, Ricardo Gudwin

Eduardo Camargo — DCA-FEEC-UNICAMP, Av. Albert Einstein, 400 13083-852, Campinas, SP, Brasil.

Email: cepca-margo@gmail.com

Ricardo Gudwin — DCA-FEEC-UNICAMP, Av. Albert Einstein, 400 13083-852, Campinas, SP, Brasil.

Email: gudwin@unicamp.br

 

FROM SIGNALS TO KNOWLEDGE AND FROM KNOWLEDGE TOACTION: PEIRCEAN SEMIOTICS AND THE GROUNDING OF COGNITION

doi: 10.37240/FiN.2022.10.zs.5

 

ABSTRACT

Cognition is meant as the process of acquiring knowledge from the world. This process is supposed to happen within agents, which build such knowledge with the purpose to use it to determine their actions on the world. Following Peircean ideas, we postulate that such knowledge is encoded by means of signs. According to Peirce, signs are anything that can be used to represent anything else. Also, for Peirce, to represent means to be able to generate another sign, called the interpretant of the original sign, which still holds the same power of interpretability, I.e, its power to be transformed into a new sign, holding this same power. This happens through a processcalled semiosis, the process by which a sign is transformed into an interpretant. This whole process is performed with the aim of subsidizing the agent in deciding its behavior. So, even though the semiosis process has the power to continue infinitely, it usually stops whenever the generated interpretant brings enough information in order for the agent to effectively act in the world. We take signals to be the substract of signs. Signals are any physical property, which can be measured and captured by the agent, by means of its sensors. This includes any kind of internal memory the agent is able to have access, in order to operate. In this sense, signs can be both in the world (if these signals come from sensors) and within the own agent’s mind (if signals come from an internal memory). We understandan agent’s mind as the agents’ control system. In either case, signals can be abstracted as numbers. Not simply numbers, but numbers coming from specific sensors or specific memories. Using ideas from Peircean philosophy, in this work we postulate a pathway, in which signals, collected by either sensors or memory, can be organized in such a way that they can be effectively used as knowledge, in order for an agent to be able to decide its actions on the world, on the pursuit of its internal motivations. We postulate that agents identify and create a model of the world based on possibilities, existents, and laws, and based on this model, they are able to decide an action that maximizes the chance for the world to gain a shape, which the agents intend for it to be. This theory is postulated particularly for the case of artificial autonomous agents, meant to be constructed by engineering artifacts.

Keywords: Peircean semiotics, knowledge representation, cognitive science.

 

–––––––––

 

Mariusz Mazurek

Institute of Philosophy and Sociology of the Polish Academy of Science, Nowy Swiat Street 72,00-330 Warsaw, Poland.

Email: mmazurek@ifispan.edu.pl

 

THE PROBLEM OF EXISTENCE OF VIRTUAL OBJECTS FROM THE PHILOSOPHICAL PERSPECTIVE

doi: 10.37240/FiN.2022.10.zs.6

 

ABSTRACT

I consider the problem of existence of virtual objects, mainly their mode of existence, while omitting the issue of the criteria of their existence. I present and analyze the concepts of modes (forms, kinds) of existence of virtual objects proposed in the literature of the subject, and then I demonstrate my own position on the issue. My position on the existence of virtual objects has certain points coinciding with the already postulated views, but at the same time it differs from them in some basic aspects. In my view virtual objects are “born” in human individual consciousness as the objects of specific creative states of the mind. So initially they are private objects belonging to the individual subjective sphere. However, their final and ready forms emerge in complex processes of objectifying and autonomizing the respective private conscious states and their objects. In these processes the private objects are transformed into objects intersubjectively accessible and existing in the collective cultural sphere. In both their forms, initial and final, virtual objects are non-material entities: first subjective, then objective. The ontic status of virtual objects is very similar to the status of intangible ideas and all the non-material objects created by the human mind. The main difference consists in that virtual objects are expressed by the use computers programmes, while other non-material objects created by human beings are expressed by use of words, pictures, literature and art works, etc.

Keywords: ontology, virtual existence, virtual objects, artefacts, fictions.

 

–––––––––

 

Bogdan Popoveniuc

Ştefan cel Mare University of Suceava, Strada Universitãţii 13, 720229, Suceava, Romania.

Email: bpopoveniuc@usm.ro

 

PERSONAL AND MORAL IDENTITY IN THE 4th SPACE

doi: 10.37240/FiN.2022.10.zs.7

 

ABSTRACT

The 4th Space concept is a very challenging and puzzling one. The tremendous technological progress of Information and Communication Technologies (ICTs) or Computer-Mediated Communication (CMC), ubiquitous computing, and Extended Reality (XR) make the Gibsonian Cyberspace Matrix an imminent reality in the future. Although, some features can be made more salient, the structure, but most importantly, the effects of living in such environment for human consciousness and morality is almost impossible to predict. Hence, the requisite of a proactionary and comprehensive scientific and technical paradigm for designing the 4th Space, in order to facilitate the adaptation of human species to the brave new technological world, while preserving the humanness and humanism of the humans.

Keywords: 4th Space, cyberspace, Information and Communication Technologies (ICTs), rhizome, autopoietic systems, ubiquitous computing, ISelf, infraethics, dispersion of responsibility

 

–––––––––

 

Christoph M. Abels, Daniel Hardegger

Christoph M. Abels — Hertie School, Friedrichstraße 180, 10117 Berlin, Germany.

Email: c.abels@phd.hertie-school.org

Daniel Hardegger — ZHAW School of Management and Law, Gertrudstrasse 15, 8401 Winterthur, Switzerland.

Email: daniel@hardegger.eu

 

PRIVACY AND TRANSPARENCY IN THE 4th SPACE: IMPLICATIONS FOR CONSPIRACY THEORIES

doi: 10.37240/FiN.2022.10.zs.8

 

ABSTRACT

This article investigates the role of privacy and transparency in the 4th Space and outlines their implications for the development and dissemination of conspiracy theories. We argue that privacy can be exploited by individuals and organizations to spread conspiracy theories online, while organizational transparency, intended to increase accountability and ultimately trust, can have the adverse effect and nurture conspiracy beliefs. Through the lens of the 4th Space concept, we offer suggestions on how to approach those challenges which emerge as a result of the complex entanglements of both actual and virtual world across time.

Keywords: Transparency, privacy, disinformation, conspiracy theory, 4th space.

 

–––––––––

 

Dustin Gray

University of California, Santa Cruz, 1156 High Street, Santa Cruz, CA 95064, U.S.

Email: dugrayucsc@protonmail.com

 

MODERN FORMS OF SURVEILLANCE AND CONTROL

doi: 10.37240/FiN.2022.10.zs.9

 

ABSTRACT

In todays advanced society, there is rising concern for data privacy and the diminution thereof on the internet. I argue from the position that for one to enjoy privacy, one must be able to effectively exercise autonomous action. I offer in this paper a survey of the many ways in which persons autonomy is severely limited due to a variety of privacy invasions that come not only through the use of modern technological apparatuses, but as well simply by existing in an advanced technological society. I conclude that regarding the majority of persons whose privacy is violated, such a violations are actually initiated and upheld by the users of modern technology themselves, and that ultimately, most disruptions of privacy that occur are self-levied.

Keywords: philosophy of technology, data privacy, surveillance, autonomy.

 

–––––––––

 

Magnus Johnsson

Malmö University in Sweden and Magnus Johnsson AI Research AB.

Email: magnus@magnusjohnsson.se

 

PERCEPTION, IMAGERY, MEMORY AND CONSCIOUSNESS

doi: 10.37240/FiN.2022.10.zs.10

 

ABSTRACT

I propose and discuss some principles that I believe are substantial for perception, various kinds of memory, expectations and the capacity for imagination in the mammal brain, as well as for the design of a biologically inspired artificial cognitive architecture. I also suggest why these same principles could explain our ability to represent novel concepts and imagine non-existing and perhaps impossible objects, while there are still limits to what we can imagine and think about. Some ideas regarding how these principles could be relevant for an autonomous agent to become functionally conscious are discussed as well.

Keywords: perception, memory, expectations, imagination, consciousness, self-organization, feature maps, associative learning, multimodal integration, cognitive architecture.

 

–––––––––

 

Rafał Maciąg

Jagiellonian University, Institute of Information Studies.

Email: rafal.maciag@uj.edu.pl

 

TOWARDS THE PRAGMATIC CONCEPT OF KNOWLEDGES

doi: 10.37240/FiN.2022.10.zs.11

 

ABSTRACT

The article presents and justifies the thesis that the way of understanding knowledge has changed significantly over the last century. This change consists in departing from the classic definition of knowledge formulated by Plato, and in particular in questioning the subjective role of man as the holder of knowledge and abandoning claims to the truthfulness of knowledge. This process was an intensive evolution; its elements are given and justified in the text. Its source was a deep reconstruction of the mode of creating epistemic structures in mathematics and geometry, based on the abandonment of the principle of representation. Knowledge turned out to be determined by the social context, it became dispersed, decentralized, which led to the rejection of the condition of its truthfulness. The last phase of this evolution is knowledge as a phenomenon in the area of digital technologies, in particular artificial intelligence. This evolution has led to the emergence of many variants of knowledge that act as local knowledge, which justifies the use of the plural in this case.

Keywords: knowledge, metamathematics, artificial intelligence, sociology of knowledge, truth.

 

–––––––––

 

Pavel N. Baryshnikov

Departmentof Historical Socio-Philosophical Disciplines, Oriental Studies and Theology, Pyatigorsk State University, 357532, Russian Federation, Pyatigorsk, Kalinin Avenue 9, Russia.

Email: pnbaryshnikov@pglu.ru

 

EXTENSION OF CRITICAL PROGRAMS OF THE COMPUTATIONAL THEORY OF MIND

doi: 10.37240/FiN.2022.10.zs.12

 

ABSTRACT

Technological advances in computer science have secured the computer metaphor status of a heuristic methodological toolused to answer the question about the nature of mind. Nevertheless, some philosophers strongly support opposite opinions.Anti-computationalism in the philosophy of mind is a methodological program that uses extremely heterogeneous grounds for argumentation, deserving analysis and discussion. This article provides an overview and interpretation of the traditional criticismof the computational theory of mind (computationalism); its basic theses have been formed in Western philosophy in the last quarterof the 20th century. The main goal is to reveal the content of the arguments of typical anti-computationalist programs and expandtheir application to the framework of the semantic problems of the Classic Computational Theory of Mind. The main fault of the symbolic approach in the classical computationalism is the absence of a full-fledged theory of semantic properties. The relevance of considering these seemingly outdated problems is justified by the fact that the problem of meaning (and generalproblems of semantics) remains in the core of the latest developments in various areas of AI and the principles of human-computerinteraction.

Keywords: anticomputationalism, computational theory of mind, Chinese room, finite automata, symbolic semantics, language of thought.

 

–––––––––

 

Robin K. Hill

University of Wyoming + 1000 E. University Avenue, Department 3315, Laramie, Wyoming 82071 U.S.A.

Email: hill@uwyo.edu

 

A CAUTION AGAINST THE ARTIFICIALISTIC FALLACY

doi: 10.37240/FiN.2022.10.zs.13

 

ABSTRACT

The casual justification of the influence of a technology, particularly artificial intelligence, by appeal to the existence of the technology constitutes an artificialistic fallacy, analogous to the naturalistic fallacy that is well-known in philosophy. Similar to an invocation of nature to provide moral warrant (the naturalistic fallacy), modern tech evangelists invoke the burgeoning of hardware and software products in order to promote that burgeoning (the artificialistic fallacy). This fallacy is often tacit or committed by omission. Emerging ethical initiatives emphasize the refinement, explanation, and oversight of AI products rather than their fundamental ethical effect, making the fallacy recursive.

Keywords: philosophy of computing, ethics of computing, artificial intelligence.

 

–––––––––

 

Simon X. Duan

Metacomputics Labs, 11 St Mary Graces Court, Cartwright Street, London, E1 8NB, UK.

Email: simon.x.duan@live.com

 

PLATONIC COMPUTER—THE UNIVERSAL MACHINE THAT BAIDGE€ THE “INVERSE EXPLANATOAY GAP” IN THE PHILOSOPHY OF MIND

doi: 10.37240/FiN.2022.10.zs.14

 

ABSTRACT

The scope of Platonism is extended by introducing the concept of a “Platonic computer” which is incorporated in metacomputics. The theoretical framework of metacomputics postulates that a Platonic computer exists in the realm of Forms and is made by, of, with, and from metaconsciousness. Metaconsciousness is defined as the “power to conceive, to perceive, and to be self-aware” and is the formless, contentless infinite potentiality.

Metacomputics models how metaconsciousness generates the perceived actualities including abstract entities and physical and nonphysical realities. It is postulated that this is achieved via digital computation using the Platonic computer. The introduction of a Platonic computer into the realm of Forms thus bridges the “inverse explanatory gap” and therefore solves the “inverse hard problem of consciousness” in the philosophy of mind.

Keywords: Platonism, Platonic computer, pancomputationalism, metacomputics, metaconsciousness, metaprocessor, metadata, metaprogram, abstract entities, physical reality, nonphysical reality.

 

–––––––––

 

Marcin Rabiza

Polish Academy of Sciences, Nowy Swiat 72, oo-330 Warsaw, Poland. 

Email: marcin.rabiza@gmail.com

 

DUAL-PROCESS APPROACH TO THE PROBLEM OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE AGENCY PERCEPTION

doi: 10.37240/FiN.2022.10.zs.15

 

ABSTRACT

Thanks to advances in machine learning in recent years the ability of AI agents to act independently of human oversight,respond to their environment, and interact with other machines has significantly increased, and is one step closer to human-like performance. For this reason, we can observe contemporary researchers’ efforts towards modeling agency in artificial systems.In this light, the aim of this paper is to develop a dual-process approach to the problem of AI agency perception, and to discuss possible triggers of various agency perceptions. The article discusses the agency attribution phenomenon, based on which theargument for the dual-process nature of agency perception is developed. Two distinct types of thinking (processing)involved in human reasoning on AI agency are suggested: Type 1 and Type 2. The first one is fast, automatic, routine, and often unconscious; the second is a slower, controlled, more conscious one. Thesetwo distinct types of processing can yield differing and sometimes conflicting results for human cognition and interaction. Thepreliminary philosophical findings may contribute to further investigations in philosophy of mind or cognitive psychology andcould also be empirically tested in HCI and UX studies.

Keywords: artificial intelligence; perceived agency; agency attribution.

 

Spis treści 10/zs/2022

FILOZOFIA I NAUKA
Studia filozoficzne i interdyscyplinarne
Tom 10, zeszyt specjalny, 2022

 

PHILOSOPHY AND COMPUTING: AI, VIRTUALITY, EPISTEMICITY

Guest-editor: Piotr Bołtuć

 

Editorial 

 

I. Philosophy Shaped by AI or AGI 

Mark Burgin, Rao Mikkilineni Seven Layers of Computation: Methodological Analysis and Mathematical Modeling 

Piotr (Peter) Bołtuć — Non-ReductivePhysicalism for AGI

Kyrtin Atreides — Philosophy 2.0: Applying Collective Intelligence Systems and Iterative Degrees of Scientific Validation

Jeffrey White — On a Possible Basis for Metaphysical Self-development in Natural and Artificial Systems 

Eduardo Camargo, Ricardo Gudwin — From Signals to Knowledge and from Knowledge to Action: Peircean Semiotics and the Grounding of Cognition 

 

II. Virtual Space 

Mariusz Mazurek — The Problem of Existence of Virtual Objects from the Philosophical Perspective

Bogdan Popoveniuc — Personal and Moral Identity in the 4th Space 

Christoph M. Abels, Daniel Hardegger — Privacy and Transparency in the 4th Space: Implications for Conspiracy Theories 

Dustin Gray Modern Forms of Surveillance and Control 

 

III. Epistemology and Computers 

Magnus Johnsson — Perception, Imagery, Memory and Consciousness 

Rafał Maciąg — Towards the Pragmatic Concept of Knowledges 

Pavel N. Baryshnikov — Extension of Critical Programs of the Computational Theory of Mind 

Robin K. Hill — A Caution against the Artificialistic Fallacy 

Simon X. Duan — Platonic Computer— the Universal Machine That Bridges the “Inverse Explanatory Gap” in the Philosophy of Mind 

Marcin Rabiza — Dual-Process Approach to the Problem of Artificial Intelligence Agency Perception 

 

9/2021 (1)

Janusz Grygieńć 

Instytut Filozofii, Wydział Filozofii i Nauk Społecznych, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, ul. Fosa Staromiejska 1a, 87-100 Toruń. 

Email: jgrygienc@umk.pl 

 

CZY POWINNIŚMY BAĆ SIĘ ZALEŻNOŚCI EPISTEMICZNEJ (I JAK BARDZO)? 

 

STRESZCZENIE 

W ostatnich latach nasiliło się wśród badaczy społecznych zainteresowanie problemem wiedzy eksperckiej. Jednym z tematów częściej poruszanych w tym kontekście jest kwestia relacji między ekspertami i laikami. W niniejszym artykule analizuję to zagadnienie przez pryzmat koncepcji zależności epistemicznej sformułowanej przez Johna Hardwiga. Twierdzę, że koncepcja ta stanowi poważne wyzwanie nie tylko dla dominującej w literaturze naukowej wizji prowadzenia badań naukowych, ale też dla demokratycznej wizji polityki. Analizuję trzy spotykane w literaturze przedmiotu strategie odpowiedzi na to wyzwanie: indywidualistyczną, instytucjonalną oraz epistokratyczną. Pierwszą reprezentuje Alvin Goldman, prezentujący strategie pozostające do dyspozycji laika stającego w obliczu wyboru spośród dwóch sprzecznych opinii eksperckich. Drugą jest wiara w potencjał instytucji i norm nauki do rozstrzygnięcia wszystkich kontrowersji zanim skonfrontowani z nimi zostaną laicy. Trzecia nakazuje eliminację problemu zależności epistemicznej poprzez włączanie do dyskusji z ekspertami wyłącznie osób z wystarczającym doświadczeniem praktycznym. W konkluzji twierdzę, że problem zależności epistemicznej nie znajduje przekonującego rozwiązania. Jedyne nadzieje stwarzają strategie jego ominięcia, a nie konfrontacji z nim. 

Słowa kluczowe: zależność epistemiczna, eksperci, wiedza ekspercka, demokracja, epistemologia społeczna. 

 

–––––––––

 

Agnieszka Lekka-Kowalik 

Wydział Filozofii, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, Al. Racławickie 14, 20-950 Lublin.

Email: alekka@kul.pl 

 

AKADEMICKA NAUKA PRZEMYSŁOWA I JEJ NORMY PRICE

 

STRESZCZENIE 

Ćwierć wieku temu John Ziman sformułował tezę, iż nauka akademicka i nauka przemysłowa stapiają się w jeden system nauki postakademickiej i zarazem postprzemysłowej, w którym Mertonowskie normy nauki akademickiej wyrażone akronimem CUDOS (communism, universalism, disinterestedness, organized scepticism) ustępują miejsca normom nauki przemysłowej wyrażonym akronimem PLACE (proprietary, local, authoritarian, commissioned, expert). W niniejszym artykule bronię tezy, iż ów system wyewoluował w system akademickiej nauki przemysłowej, której normy można wyrazić akronimem PRICE: patron relevantinnovativecompetitiveeconometrical. Reformowanie nauki akademickiej okazuje się wobec tego także jej re-normowaniem w zakresie i etyki, i organizacji badań. Źródłem owej transformacji jest utożsamienie wiedzy z towarem. Etyka badań naukowych przekształca się w etykę produkcji wiedzy, a instytucje naukowe to producenci wiedzy, która staje się „towarem epistemicznym”, gdy jest na tenże fragment zapotrzebowanie jako na coś, co zaspokaja potrzeby „konsumentów”. Naukowcy są zaś elementem procesu produkcji wiedzy, a sam ten proces podlega kalkulacjom rynkowym. Nie podważa to epistemicznej wartości danego projektu badawczego i jego wyników, ale prowadzi do kontrowersyjnych konsekwencji, m.in. do fragmentaryzacji i aspektualizacji wiedzy, związania kierunków badawczych z interesami podmiotów władzy i ignorowania krytyki transformatywnej. W rezultacie niekiedy to, co było w nauce Mertonowskiej traktowane jako zagrożenie czy wykroczenie przeciwko etosowi nauki okazuje się racjonalnym zachowaniem przedsiębiorcy funkcjonującego na rynku dóbr i usług epistemicznych. Akademicka nauka przemysłowa nie jest też w stanie pełnić w społeczeństwie ról poza-instrumentalnych (kształtowania światopoglądu, wspierania społecznej racjonalności, dostarczania niezależnych ekspertów), które pełniła nauka akademicka. Próby zapobiegania tym problemom czy zagrożeniom będą zaś z góry skazane na niepowodzenie, ponieważ środki zaradcze są oparte na innym rozumieniu wiedzy. 

Słowa kluczowe: nauka akademicka, nauka przemysłowa, akademicka nauka przemysłowa, etyka badań naukowych, etyka produkcji wiedzy, wiedza jako towar epistemiczny, poza-instrumentalne role nauki. 

 

–––––––––

 

Rafał Paweł Wierzchosławski 

Liberal Arts and Sciences, Collegium Historicum UAM, Poznań. 

Email: rafalpawelwie@gmail.com

 

FUNKCJONOWANIE NAUKI POZA AKADEMIĄ – NAUKA PROTESTANCKA, MODERNIZM WYBORU I WIEDZA EKSPERCKA 

 

STRESZCZENIE 

W artykule omawiam najnowsze dyskusje na temat metodologicznego statusu wiedzy naukowej w obrębie akademii i poza akademią. Dyskutuję kwestie spadku zaufania społecznego do nauki (społeczeństwo ryzyka i strachu) oraz post-prawdy. Przedstawiam trzy stanowiska, określające relacje pomiędzy oficjalną nauką akademicką a innymi formami wiedzy (wiedzy laików) oraz formami użycia wiedzy poza akademią (w polityce). Pierwsze stanowisko to modernizm wyboru Harry’ego Collinsa i Roberta Evansa ujmujące trzecią falę sporów o naukę. Modernizm wyboru określa sposób podejmowania decyzji politycznych z rekomendacji uczonych, którzy mają samoświadomość metodologiczną możliwości i ograniczeń wiedzy naukowej. Drugim stanowiskiem jest propozycja Steve’a Fullera nauki protestanckiej jako formy wiedzy na własny użytek uwarunkowanej post-prawdą. W tym ujęciu wiedzę może wytwarzać każdy, ale musi ona spełniać specyficzne kryteria. Trzecim stanowiskiem jest zaproponowane przez Marka R. Browna ujęcie wiedzy eksperckiej jako reprezentacji rozmaitych opcji światopoglądowych czy kulturowych; ich reprezentanci zlecają ekspertom stosowne przedstawienie rekomendacji do podjęcia określonych decyzji politycznych. 

Słowa kluczowe: Nauka protestancka, kondycja post-prawdziwościowa, wiedza naukowa na własny użytek, trzecia fala studiów nad nauką, wiedza ekspercka, Steve Fuller, Harry Collins, Robert Evans, Mark R. Brown. 

 

–––––––––

 

Marcelina Zuber 

Instytut Socjologii, Uniwersytet Wrocławski, ul. Koszarowa 3, 51–149 Wrocław. 

Email: marcelina.zuber@uwr.edu.pl 

 

UCZENI WOBEC WYZWAŃ WSPÓŁCZESNOŚCI: „KOMUNIZM” ETOSU UCZONYCH
JAKO NORMA ETYCZNA CZY ZASADA REGULUJĄCA PRAKTYKĘ BADAWCZĄ 

 

STRESZCZENIE 

Celem niniejszego artykułu jest próba udzielenia odpowiedzi na pytanie, jaką rolę może obecnie pełnić Mertonowska koncepcja etosu uczonych, a szczególnie jego norma „komunizmu” w opisie i wyjaśnianiu mechanizmów funkcjonowania współczesnej nauki. Merton przedstawia normy etosu uczonych jako reguły etyczne oraz technologiczne, czyli rzeczywiście regulujące praktykę badawczą. Szczególnie istotną rolę odgrywa norma ”komunizmu”, nakazującą uczonym dzielenie się wynikami swojej pracy badawczej z innymi członkami środowiska oraz ze społeczeństwem. W artykule zostały zaprezentowane alternatywne wobec Mertonowskiej wizje funkcjonowania społeczności uczonych: koncepcja pola naukowego autorstwa Pierra Bourdieu oraz konwersji kapitału w ramach „cyklu wiarygodności” zaproponowane przez Brunona Latoura i Steve’a Woolgara. W żadnej z tych wizji reguła „komunizmu” nie organizuje praktyki badawczej. Istotne dla precyzyjnego opisu reguł działania w nauce jest uwzględnienie roli zmiennych historycznie modeli uprawiania nauki (model amatorski, akademicki, zawodowy, post-akademicki). Przestrzeganie normy komunizmu jest możliwe jedynie w modelu akademickim, podczas gdy współcześni badacze w coraz większym stopniu uprawiają naukę albo w ramach korporacji (model zawodowy), albo pozostając w Akademii i korzystając z funduszy prywatnych (model post-akademicki) – w takiej sytuacji przestrzeganie normy komunizmu, nawet traktowanej jako reguła moralna, nie jest możliwe. 

Słowa kluczowe: etos uczonych, Robert Merton, Bruno Latour, Steve Woolgar, akademicki, post-akademicki model uprawiania nauki, John Ziman, Sheldon Krimsky. 

 

–––––––––

 

Andrzej Stawicki 

Instytut Socjologii UMCS, Pl. Marii Curie-Skłodowskiej 4, 20031 Lublin. 

Email: andrzej.stawicki@poczta.umcs.lublin.pl

 

TWORZENIE WIEDZY NA POGRANICZU NAUKI
I PRAKTYKI W UJĘCIU SYSTEMOWYM. PRZYPADEK POLSKICH NAUK HUMANISTYCZNYCH I SPOŁECZNYCH

 

STRESZCZENIE 

W artykule przedstawiono wnioski z badań dotyczących zmiany praktyk tworzenia wiedzy w naukach społecznych i humanistycznych, wynikającej ze współpracy badawczej z otoczeniem społeczno-gospodarczym. W badaniach skupiono się przede wszystkim na wpływie takiej współpracy na rozwój wiedzy naukowej w tych dziedzinach. Ramą teoretyczną przyjętą w analizie jest koncepcja nauki jako autopojetycznego, systemu społecznego, wywodząca się z socjologicznej teorii Niklasa Luhmanna (przedstawionej w jego książce: Die Wissenschaft der Gesellschaft, Suhrkamp, Frankfurt a. M. 1990). Wyniki badania wskazują, że współpraca systemu nauki z innymi subsystemami społecznymi w jej otoczeniu istotnie wpływa zarówno na praktyki tworzenia wiedzy, jaki i na jej ostateczny charakter. Wiedza taka, przy spełnieniu określonych warunków, może stać się elementem komunikacji naukowej, jednak istnieje szereg ograniczeń, które wynikają z odmiennych racjonalności współpracujących subsystemów. Poważną barierą jest podporządkowanie procesu badawczego wyłącznie potrzebom systemów zewnętrznych, co w połączeniu z wysoką selektywnością systemu nauki powoduje, że wiedza powstająca we współpracy, mająca głównie charakter operacyjny, nie jest akceptowana przez system nauki. Istnieje jednak duży potencjał tego typu praktyk, gdyż wiedza dzięki nim powstająca, po odpowiedniej translacji na kod systemowy nauki i osadzeniu w jej szerszym kontekście, może ją istotnie wzbogacić m.in. o niedostępne w inny sposób dane empiryczne oraz inne punkty widzenia, mogące stać się podstawą do dalszych dociekań naukowych. Badania pokazują, że w przypadku wielu przedstawicieli nauk społecznych i humanistycznych potencjał ten jest skutecznie wykorzystywany. 

Słowa kluczowe: Nauki społeczne i humanistyka, Tryb 2 tworzenia wiedzy, autopojeza systemu nauki, teoria systemów społecznych, współpraca nauki z jej otoczeniem. 

 

–––––––––

 

Katarzyna Krzemińska 

Wydział Filozoficzny, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, ul. Grodzka 52, 31–044 Kraków. 

Email: katarzyna.krzeminska@student.uj.edu.pl 

 

SPOŁECZNE TWORZENIE KRYTERIÓW DEMARKACYJNYCH MIĘDZY NAUKĄ I PSEUDONAUKĄ 

 

STRESZCZENIE 

W poniższym tekście podejmuję problem umacniania granic świata nauki przez instytucje naukowe – w tym przypadku polskie towarzystwa naukowe różnych dyscyplin nauki. Na podstawie analizy treści statutów wybranych towarzystw chcę wypracować zestaw pytań badawczych dotyczących roli towarzystw naukowych w oddzielaniu tego, co uznawane jest za naukowe, od tego, co naukowe nie jest. Pytania te mogą zostać wykorzystane w bardziej pogłębionych badaniach. Przyjmuję perspektywę konstruktywistyczną, skupiam się na sposobach wytwarzania nauki i oddzielania jej od pseudonauki. Nie podejmuję kwestii (nie)poprawności odrzucanych przez świat nauki twierdzeń. 

Słowa kluczowe: socjologia nauki, towarzystwa naukowe, pseudonauka, nauka, instytucje społeczne. 

 

–––––––––

 

Józef Dębowski 

Instytut Filozofii, Wydział Humanistyczny, Uniwersytet WarmińskoMazurski w Olsztynie, ul. Kurta Obitza 1, 10-725 Olsztyn. 

Email: jozdeb@poczta.onet.pl 

 

O KLASYCZNIE POJĘTEJ PRAWDZIE, POSTPRAWDZIE I ZASADZIE ŹRÓDŁOWOŚCI

 

STRESZCZENIE 

W niniejszym artykule, po krótkiej (dziesięciopunktowej) charakterystyce klasycznej koncepcji prawdy, wskazuję na jej naukową doniosłość i wszechstronną użyteczność, w tym m.in. na możliwość aplikacji w niektórych środowiskach wirtualnych, np. w odniesieniu do obiektów wirtualnych typu A i typu C. W artykule podkreślam również, iż — niezależnie od wyobrażeń promotorów i fundatorów „epoki postprawdy” (np. woli polityków, propagandystów czy autorów rozmaitych teorii spiskowych) — klasycznie pojęta prawda jest zasadniczo nieusuwalna z dyskursu społecznego, w tym także z filozoficznego i naukowego. 

Słowa kluczowe: prawda, postprawda, rzeczywistość, rzeczywistość wirtualna, myśl, poznanie, wiedza, wiedza naukowa, realizm, obiektywizm, korespondencyjna teoria prawdy, korespondencja mocna, korespondencja słaba. 

 

–––––––––

 

Małgorzata Czarnocka 

Instytut Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa. 

Email: mczarnocka@ifispan.edu.pl 

 

NATURA POST-PRAWDY 

 

STRESZCZENIE 

Wykazuję, że post-prawda jest blisko pokrewna prawdzie pragmatycznej w ujęciu Williama Jamesa, tj. prawdzie „użytecznościowej”. Jako taka post-prawda nie może być kwalifikowana – jak to się nagminnie utrzymuje – jako fałsz (negacja prawdy) w sensie zadanym w klasycznej idei prawdy. Post-prawdziwość nie jest bowiem wartością poznawczą w klasycznym systemie wartości poznawczych, a środkiem działania, a konkretniej środkiem realizowania interesów jej dysponentów przy pomocy kamuflażu poznawczego. Obecna erupcja post-prawd jest efektem rozpowszechnienia się pragmatycznego systemu wartości i infekowania nim całej sfery publicznej oraz prywatnej. 

Słowa kluczowe: post-prawda, prawda pragmatyczna, William James, partykularny interes. 

 

–––––––––

 

Tomasz Walczyk 

Instytut Filozofii UMCS, Pl. M. Curie-Skłodowskiej 4, Lublin.

Email: tomasz.walczyk@poczta.umcs.lublin.pl 

 

ZAGADNIENIE WIEDZY ROZSZERZONEJ Z PERSPEKTYWY EPISTEMOLOGII ROZSZERZONEJ I TELEEPISTEMOLOGII 

 

STRESZCZENIE 

Celem artykułu jest wskazanie wstępnych warunków jakie powinna spełniać koncepcja wiedzy rozszerzonej. Artefakty poznawcze bez wątpienia wpływają na ludzkie procesy poznawcze i wiedzę. Badania dotyczące wiedzy powinny zatem uwzględniać istotne przemiany technologiczne. W artykule wykorzystuję koncepcję umysłu rozszerzonego, a w ramach badań epistemologicznych reliabilistyczne teorie uzasadnienia. Efektem tej kombinacji jest analiza zjawiska wiedzy rozszerzonej na przykładach rozszerzonej percepcji i rozszerzonej pamięci. Istotnego wsparcia dostarczają badania prowadzone na gruncie epistemologii rozszerzonej i teleepistemologii. 

Słowa kluczowe: wiedza rozszerzona, umysł rozszerzony, teleepistemologia, epistemologia rozszerzona, rozszerzony system poznawczy, wiedza telerobotyczna, rozszerzona rzeczywistość. 

 

–––––––––

 

Marcin Trybulec 

Instytut Filozofii UMCS, Pl. M. Curie-Skłodowskiej 4, Lublin.

Email: marcin.trybulec@umcs.pl 

 

W STRONĘ EPISTEMOLOGII ARTEFAKTÓW POZNAWCZYCH 

 

STRESZCZENIE 

Tekst uzasadnia potrzebę filozoficznej refleksji dotyczącej używanego w nurcie poznania usytuowanego pojęcia artefaktu poznawczego. Artykuł wytycza obszar projektowanej epistemologii artefaktów poznawczych oraz diagnozuje problemy związane z powszechnie stosowanymi sposobami konceptualizacji artefaktów poznawczych. Analiza założeń milcząco przyjmowanych w badaniach nad artefaktami pozwala zdiagnozować problem reifikacji artefaktów poznawczych oraz problemy związane ze stosowaniem modelu wzmocnienia przy opisie relacji między narzędziem a użytkownikiem. Ponadto, tekst przedstawia problem artefaktów niereprezentujących oraz wyróżnia, dotychczas niedostrzeganą, klasę artefaktów metapoznawczych.

Słowa kluczowe: artefakty poznawcze, artefakty niereprezentujące, artefakty metapoznawcze, artefakty dynamiczne, artefakty wewnętrzne, poznanie usytuowane, epistemologia artefaktów. 

 

–––––––––

 

Maciej Wodziński, Marek Hetmański 

Maciej Wodziński — Szkoła Doktorska Nauk Humanistycznych UMCS, Pl. M. Curie-Skłodowskiej 4, 20-031 Lublin. 

Email: maciek.wodzinski@poczta.umcs.lublin.pl 

Marek Hetmański — Instytut Filozofii UMCS, Pl. M. Curie-Skłodowskiej 4, 20-031 Lublin. 

Email: marek hetmanski@poczta.umcs.lublin.pl 

 

WIEDZA EKSPERCKA I EKSPERCKOŚĆ PRZEZ DOŚWIADCZENIE W DZIEDZINIE AUTYZMU: 

KONTEKST POZAINSTYTUCJONALNY

 

STRESZCZENIE 

W artykule przedstawione są koncepcje i teorie wiedzy eksperckiej, a także dyskusje nad epistemologicznym statusem wiedzy eksperckiej, kompetencji poznawczych wchodzących w zakres eksperckości oraz autorytetu eksperta. Są one traktowane jako rodzaj wiedzy pozainstytucjonalnej, tylko w niewielkim stopniu nawiązującej do wiedzy naukowej i akademickich środowisk. Zreferowane zostają stanowiska A. Goldmana, H. Collinsa i R. Evansa, Z. Majdika i W. Keitha, T. Burge’a oraz J. Shanteau w kwestii prawomocności wiedzy eksperckiej oraz sposobów jej uzasadniania. Wskazuje się na problematyczność i pewne ograniczenia tradycyjnych stanowisk w sprawie wiarygodności wiedzy eksperckiej i autorytetu eksperta. Na przykładzie zjawiska spektrum autyzmu i tradycyjnych sądów na jego temat – w szczególności ekspertyz wydawanych o osobach nim objętych oraz potocznych opinii i stereotypów – przedstawiona zostaje dyskusja nad zmianami zachodzącymi w tej dziedzinie wiedzy i społecznej praktyki. Omawiane są koncepcje eksperckości przez doświadczenie w temacie autyzmu, w tym również tzw. samorzecznictwa i samorzecznictwa-naukowców. Te nowe postawy poznawcze i społeczne funkcje ekspertów ds. spektrum autyzmu analizowane są również od strony epistemologicznej wiarygodności tego rodzaju wiedzy i kompetencji. 

Słowa kluczowe: wiedza ekspercka, eksperckość, prawomocność wiedzy, kompetencje poznawcze, autorytet eksperta, eksperckość przez doświadczenie, spektrum autyzmu. 

 

–––––––––

 

Jerzy Gołosz 

Instytut Filozofii UJ, ul. Grodzka 52, Kraków. 

Email: jerzy.golosz@uj.edu.pl

 

PITAGOREJCZYCY, ALBO POCHWAŁA METAFIZYKI  

 

STRESZCZENIE 

 

Artykuł ten stara się pokazać, iż podstawową zasadą metafizyczną pitagorejczyków było przekonanie o harmonii i porządku świata, które miały się najpierw przejawiać w jego strukturze arytmetycznej, zastąpionej następnie po odkryciu wielkości niewspółmiernych (czyli liczb niewymiernych, jak je nazywamy obecnie) strukturą geometryczną. Na przykładzie metafizyki i nauki pitagorejskiej artykuł pokazuje wzajemne związki pomiędzy metafizyką i nauką. Dowodzi z jednej strony niezbędności tej pierwszej dla tej drugiej, dla której pełni rolę przewodnika, z drugiej zaś pokazuje, w jaki sposób poszukiwania naukowe mogą nas zmuszać do modyfikacji wyjściowej metafizyki wówczas, kiedy ta jest nietrafna i nie sprawdza się w badaniach naukowych. Artykuł ten stara się też wykazać na przykładzie pitagorejczyków niezbędność realistycznego podejścia do poznania, czyli konieczność wyjścia poza to, co jest dane w zjawiskach. 

Słowa kluczowe: pitagorejczycy; metafizyka, nauka, realizm naukowy; filozofia nauki; bazowa metafizyka; interpretacyjna metafizyka. 

 

–––––––––

 

Marek Maciejczak 

Wydział Administracji i Nauk Społecznych, plac Politechniki 1, 00-614 Warszawa, Politechnika Warszawska. 

Email: marmaciejczak@poczta.onet.pl 

 

KONTEKST HABITUALNOŚCI W HUSSERLOWSKIEJ TEORII ŚWIADOMOŚCI 

 

STRESZCZENIE 

Świadomość była nicią przewodnią fenomenologicznych dociekań Edmunda Husserla. Rozumiał je jako krytykę doświadczenia a następnie opartej na nim metafizyki i nauki. Fenomenologia to krytyka poznania, metoda badania i stawiania pytań. Husserl, w późniejszych pismach, określił świadomość jako „system intencjonalnych funkcji”, „system intencjonalnych operacji”. Jego korelatem jest spójny i nacechowany prawidłowościami świat. W systemie intencjonalnych funkcji jednym z ważniejszych aspektów są habitualności – wzorce, reprezentacje mentalne, które powstają w procesie „typizacji” i odtąd kierują naszym zwykłym myśleniem i działaniem. Dzięki nim wstępnie określony jest rodzaju obiektu, jego cechy i własności oraz wyznaczone w zasadzie sposoby jego poznawania. Moim zadaniem jest podać charakterystykę szerokiego kontekstu powstawania habitualności, czyli strumienia świadomości i możliwości czucia i ruchu cielesnego podmiotu. Omówię kolejno temporalną strukturę doświadczenia i jego zależność od ruchu i działania cielesnego podmiotu, a następnie scharakteryzuję formę ogólnej zażyłości ze światem. W tym kontekście „nieokreślonej rzeczywistości” rozgrywa się konstytucja i przywoływanie zdeponowanego sensu, antycypacja rodzaju przedmiotu i jego cech. W zakończeniu sformułuję kilka uwag dotyczących habitualności jako źródła pojęć empirycznych.

Słowa kluczowe: Husserl, świadomość, habitualności, typifikacja, pojęcia empiryczne. 

 

–––––––––

 

Krzysztof Sołoducha 

Wojskowa Akademia Techniczna, ul. gen. Sylwestra Kaliskiego 2, 00-908 Warszawa. 

Email: krzysztof.soloducha@wat.edu.pl>

 

KILKA UWAG NA TEMAT NATURALISTYCZNYCH PRÓB RACJONALIZACJI HERMENEUTYKI

 

STRESZCZENIE 

Przedmiotem rozważań jest teza Gianni Vattimo o konieczności racjonalizacji hermeneutyki ze względu na zarzucany jej relatywizm i estetyzm. Z tej perspektywy autor rozważa projekty proponowane przez Bartosza Brożka oraz Chrysostomosa Mantzavinosa, oparte na założeniu głoszącym, że zjawiska poznawcze leżące u podstaw rozumienia ludzkich zachowań oraz będących ich wynikiem artefaktów można opisać przy pomocy metod naturalistycznych. Na końcu bada, czy te próby, przychodzące spoza obszaru ruchu hermeneutycznego, dają nadzieję na wyeliminowanie wad hermeneutyki wymienianych przez Vattimo oraz jakie są perspektywy dalszych badań nad tym problemem. 

Słowa kluczowe: hermeneutyka, racjonalizacja hermeneutyki, filozofia interpretacji, metodologia nauk humanistycznych, naturalizm, dataizacja, performatywna humanistyka, cyfrowa humanistyka, pedagogika.

 

–––––––––

 

Damian Winczewski 

Instytut Filozofii UMCS, Pl. M. Skłodowskiej-Curie 4, Lublin. 

Email: damian.winczewski@gmail.com

 

MATERIALIZM DIALEKTYCZNY PO „DIAMACIE”: NAUKOWA ONTOLOGIA DIALEKTYCZNA I MATERIALIZM PRZYRODNICZY 

 

STRESZCZENIE 

Celem artykułu jest rekonstrukcja kardynalnych tez i założeń ontologii materialistyczno-dialektycznej w poststalinowskiej marksistowskiej filozofii naukowej, często określanej mianem „marksizmu wschodniego”. Bazując na literaturze źródłowej obejmującej dzieła najwybitniejszych polskich (Stefan Amsterdamski, Stanisław Butryn, Helena Eilstein, Władysław Krajewski, Jan Such, Wiesław Sztumski i inni) oraz radzieckich (Piotr Fiedosiejew, Fiodor Konstantinow, Aleksander Szeptulin, Siergiej Rubinsztajn etc.) autorów prowadzących badania nad związkami materializmu dialektycznego z naukami szczegółowymi, twierdzę, iż powojenny scjentyzm marksistowski precyzuje lapidarne intuicje klasyków marksizmu dotyczące charakteru i założeń materializmu dialektycznego, a zwłaszcza dialektyki przyrody. Wbrew rozpowszechnionym obecnie interpretacjom upatrujących źródeł dogmatyzmu w marksizmie w dominującej roli założeń ontologicznych materializmu dialektycznego i przyrodniczego, wedle niniejszych ustaleń okazuje się, że po jej powojennej modernizacji dialektyczna ontologia została oczyszczona z licznych dogmatów i nieporozumień. Co więcej, okazuje się zgodna z ogólnymi założeniami antystalinowskiej marksistowskiej filozofii społecznej i politycznej. 

Słowa Kluczowe: Materializm dialektyczny, Engels, ontologia, dialektyka, filozofia naukowa, marksizm, nauki przyrodnicze. 

 

–––––––––

 

Alina Bernadetta Jagiełłowicz 

Instytut Filozofii Uniwersytetu Wrocławskiego, ul. Koszarowa 3; 51-149 Wrocław. 

Email: alina.jagiellowicz@uwr.edu.pl 

 

ZAANGAŻOWANA FILOZOFIA OCHRONY ZDROWIA

 

STRESZCZENIE 

W studium omówiono koncepcję zaangażowanej filozofii ochrony zdrowia; za jej twórcę można uznać Juliana Aleksandrowicza, polskiego lekarza i humanistę. Dyskursywne tło analizy stanowią problemy moralne współczesnego świata, rozwiniętego pod względem ultratechnologicznym oraz informacyjnym. Wyeksponowano potrzebę przewartościowania spuścizny neopozytywistycznej i nowego systemowego projektowania metodologii prozdrowotnej, uwzględniającego ochronę zdrowia na poziomie jednostkowym oraz zaprowadzanie ładu „dobrze stworzonej natury” i pokoju w globalnej społeczności. Według tej koncepcji cel ów osiągnąć można dzięki procesowi integrowania rewolucji naukowo-technicznej z rewolucją humanistyczną, zgodnie z holistyczną interpretacją zdrowia definiowanego w kategoriach emergentnej, dynamicznej i witalnej całości osiąganej jako efekt synergiczny. W modelu filozofii zaangażowanej idea autokreacji przyjmuje wartość „subiektywnego zdrowia”, znajdując przeciwwagę w „zobiektywizowanej chorobie”. Nie pozostaje ona obojętna na etyczny wymiar wyboru życia albo śmierci, określanego w charakterze alternatywy wykluczającej. W studium zastosowano metodę badań jakościowych. Uzasadniono podstawowe tezy filozofii zaangażowanej, ujęte w świetle problemu ochrony. 

Słowa kluczowe: filozofia zaangażowana, emergencja, efekt synergiczny, ochrona zdrowia, pokój.

 

–––––––––

 

Mariusz Mazurek 

Instytut Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00–330 Warszawa. 

Email: mmazurek@ifispan.edu.pl 

 

CZESŁAW BIAŁOBRZESKI – FIZYK I FILOZOF 

 

STRESZCZENIE 

Artykuł składa się z dwóch części. W części pierwszej rekonstruuję filozoficzne poglądy polskiego filozofującego fizyka Czesława Białobrzeskiego, a w drugiej części przedstawiam jego biografię oraz wkład w rozwój fizyki. Filozoficzne rozważania Białobrzeskiego kształtowały się na bazie wiodących problemów w fizyce końca XIX i przede wszystkim XX wieku; Białobrzeski prowadził te rozważania w ścisłym związku ze swoją praktyką naukową. Działalność polskiego uczonego przypada na okres powstawania i rozwoju mechaniki kwantowej. Białobrzeski – jak wielu innych ówczesnych fizyków – był świadomy konieczności spójnego wyjaśniania fundamentalnie nowych zjawisk świata atomowego. Jego wyjaśnienie jest oryginalne – odwołał się mianowicie w nim do klasycznej, filozoficznej teorii kategorii i zaproponował jej własną ontologiczną interpretację. 

Słowa kluczowe: Czesław Białobrzeski, filozofia przyrody, filozofia fizyki, ontologia, przyczynowość, potencjalność. 

 

–––––––––

 

Marek Błaszczyk 

Wydział Humanistyczny, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Fosa Staromiejska 3, 87-100 Toruń. 

Email: marek_blaszczyk@onet.eu 

 

WOBEC PYTANIA O SENS LUDZKIEJ EGZYSTENCJI 

 

STRESZCZENIE 

Praca omawia krytycznie poglądy Alfrieda Länglego na sens ludzkiej egzystencji, przedstawione w książce zatytułowanej Gdy rodzi się pytanie o sens. Praktyczne zastosowanie logoterapii (Wydawnictwo Barbelo, Warszawa 2016). Moim celem jest także zaproszenie do namysłu nad problematyką sensu ludzkiej egzystencji. 

Słowa kluczowe: człowiek, egzystencja, egzystencjalizm, sens, szczęście. 

 

–––––––––

 

Sebastian Kozera 

Wydział Filozofii i Socjologii, UMCS, Lublin, Pl. M. Curie-Skłodowskiej 4, Lublin. 

Email: sebastiankozera@o2.pl 

 

SUPERINTELIGENTNE BYTY JAKO ŹRÓDŁO EGZYSTENCJALNEGO ZAGROŻENIA WEDŁUG NICKA BOSTROMA 

 

STRESZCZENIE 

Niniejszy artykuł prezentuje i dyskutuje futurologiczne rozważania zawarte w książce Superinteligencja. Scenariusze, strategie, zagrożenia autorstwa Nicka Bostroma. Bostrom koncentruje uwagę na takich kwestiach jak określenie hipotetycznych sposobów osiągnięcia superinteligencji, jej charakteru oraz różnych postaci manifestacji owej technologii, przedstawienie zagrożeń wiążących się z tak potężnymi systemami, a także skonstruowanie strategii mających na celu zapobieganie niepożądanym działaniom superinteligentnych bytów. Refleksje Bostroma są istotną częścią obecnego dyskursu na temat rozwoju sztucznej inteligencji oraz związanych z nim problemów etycznych. 

Słowa kluczowe: superinteligencja, sztuczna inteligencja, teza ortogonalności, teza konwergencji instrumentalnej, metody kontroli. 

 

Spis treści 9/2021

FILOZOFIA I NAUKA
Studia filozoficzne i interdyscyplinarne
Tom 9, 2021

 

 

Od Redakcji

O IX tomie czasopisma FILOZOFIA I NAUKA. Studia filozoficzne i interdyscyplinarne 

 

WIEDZA W AKADEMII I POZA AKADEMIĄ

Blok tematyczny pod redakcją Marka Hetmańskiego

 

Marek Hetmański – Wprowadzenie do bloku tematycznego „Wiedza w akademii i poza akademią” 

Janusz Grygieńć – Czy powinniśmy bać się zależności epistemicznej (i jak bardzo)? 

Agnieszka Lekka-Kowalik – Akademicka nauka przemysłowa i jej normy PRICE 

Rafał Paweł Wierzchosławski – Funkcjonowanie nauki poza akademią – nauka protestancka, modernizm wyboru i wiedza ekspercka 

Marcelina Zuber – Uczeni wobec wyzwań współczesności: „komunizm” etosu uczonych jako norma etyczna czy zasada regulująca praktykę badawczą 

Andrzej Stawicki – Tworzenie wiedzy na pograniczu nauki i praktyki w ujęciu systemowym. Przypadek polskich nauk humanistycznych i społecznych 

Katarzyna Krzemińska – Społeczne tworzenie kryteriów demarkacyjnych między nauką i pseudonauką 

Józef Dębowski – O klasycznie pojętej prawdzie, postprawdzie i zasadzie źródłowości 

Małgorzata Czarnocka – Natura post-prawdy 

Tomasz Walczyk – Zagadnienie wiedzy rozszerzonej z perspektywy epistemologii rozszerzonej i teleepistemologii 

Marcin Trybulec – W stronę epistemologii artefaktów poznawczych 

Maciej Wodziński, Marek Hetmański – Wiedza ekspercka i eksperckość przez doświadczenie w dziedzinie autyzmu: kontekst pozainstytucjonalny 

 

Studia i rozprawy

Jerzy Gołosz – Pitagorejczycy, albo pochwała metafizyki 

Marek Maciejczak – Kontekst habitualności w husserlowskiej teorii świadomości 

Krzysztof Sołoducha – Kilka uwag na temat naturalistycznych prób racjonalizacji hermeneutyki 

Damian Winczewski – Materializm dialektyczny po „diamacie”: naukowa ontologia dialektyczna i materializm przyrodniczy 

Alina Bernadetta Jagiełłowicz – Zaangażowana filozofia ochrony zdrowia 

 

Polscy myśliciele o nauce

Mariusz Mazurek – Czesław Białobrzeski – fizyk i filozof 

 

Polemiki i dyskusje

Marek Błaszczyk – Wobec pytania o sens ludzkiej egzystencji 

Sebastian Kozera – Superinteligentne byty jako źródło egzystencjalnego zagrożenia według Nicka Bostroma 

8/2020 (2)

Andrzej Łukasik

Katedra Ontologii i Epistemologii, Instytut Filozofii, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, pl. Marii Curie-Skłodowskiej 5, 20-031 Lublin.

E-mail: lukasik@poczta.umcs.lublin.pl

 

O POSTAWACH FIZYKÓW WOBEC FILOZOFII

 

STRESZCZENIE

Celem artykułu jest analiza postaw fizyków wobec filozofii na przykładach stanowisk wybitnych teoretyków. Można wyróżnić postawy profilozoficzne (Einstein, Bohr, Heisenberg, von Weizsäcker, Penrose, Rovelli) oraz antyfilozoficzne (Weinberg, Hawking, Feynman). Analizie poddano argumenty fizyków za filozofią lub przeciw niej z uwzględnieniem kierunków filozoficznych, do których omawiani fizycy się odnoszą. Okazuje się, że najbardziej krytycznie odnoszą się fizycy do wszelkich koncepcji filozoficznych dopatrujących się czynników apriorycznych w ludzkim poznaniu, natomiast ci, którzy dostrzegają pozytywne znaczenie filozofii dla nauki, najczęściej nawiązują do tradycji pitagorejsko-platońskiej jako właściwej podstawy rozumienia fizyki współczesnej.

Słowa kluczowe: fizyka, filozofia, aprioryzm, pozytywizm, platonizm, piękno.

 

–––––––––

 

Stanisław Czerniak

Instytut Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, ul. Nowy Świat 72, 00–330 Warszawa.

E-mail: stanislaw.l.czerniak@wp.pl

 

MAXA SCHELERA PLURALISTYCZNA KONCEPCJA WIEDZY 

 

 STRESZCZENIE

Celem artykułu jest rekonstrukcja koncepcji trzech typów wiedzy, którą Max Scheler przedstawił w swej późnej pracy Światopogląd filozoficzny (1928). Scheler wyróżnił trzy rodzaje wiedzy: empiryczną wiedzę służącą panowaniu nad przyrodą, wiedzę ejdetyczną/esencjalną oraz wiedzę metafizyczną. Autor rozważa kryteria epistemologiczne tego podziału oraz zastanawia się nad jego założeniami funkcjonalistycznymi. W części polemicznej zarzuca Schelerowi: a) krypto-dualizm w koncepcji wiedzy, która niedostatecznie wyraźnie odróżnia od siebie wiedzę metafizyczną od ejdetycznej; b) całkowite pominięcie w klasyfikacji typów wiedzy statusu humanistyki; c) programowe rozwijanie filozofii wiedzy niezależnie od warsztatu badawczego filozofii nauki, co odrywa tego rodzaju analizę od kontekstu społeczno-historycznego (tzn. od tego, jak się tworzy wiedzę we współczesnych wspólnotach naukowych).

Słowa kluczowe: rodzaje wiedzy, indukcja, esencja, metafizyka, antropologia filozoficzna, Max Scheler.

 

–––––––––

 

Pavlo Sodomora

Department of Latin and Foreign Languages, Lviv; Danylo Halytsky National Medical University, Ivan Franko Lviv National University, Department of Philosophy. 

E-mail: pavlosodom@gmail.com

 

NATURALISM AND CONVENTIONALISM IN PLATO’S DIALOGUES AND NATIVISTIC THEORIES OF LANGUAGE

 

ABSTRACT

For Plato, language was the way to cognize the universe. The philosophy of language, which was primarily initiated by Plato in the Cratylus, still has not received answers to the questions settled by this great Greek thinker. In fact, it just offered various solutions formed in different conceptions and approaches in the ancient, scholastic, modern and postmodern periods. The questions raised by Plato in his dialogue have been continued in various nativistic theories of language, especially in works of Noam Chomsky. Language—as it is seen by Plato, i.e., as uniting our inner world with the outer world, is a significant feature of humankind, is still underinvestigated.

Keywords: language, conventionalism, naturalism, interpretation, etymology, semiotics.

 

–––––––––

 

Małgorzata Czarnocka

Instytut Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa.

E-mail: mczarnocka@ifispan.edu.pl

 

EDMUNDA HUSSERLA IDEA NAUKI I PROJEKT FENOMENOLOGII JAKO NAUKI

 

STRESZCZENIE

W tym tekście analizuję ideał nauki wypracowany przez Edmunda Husserla w późniejszym okresie jego twórczości, głównie w Medytacjach kartezjańskich i w Kryzysie nauk europejskich. Analiza ta jest drugą częścią rozważań przedsta­wionych w: M. Czarnocka, Edmunda Husserla idea nauki i projekt fenomenologii jako nauki ścisłej, Filozofia i nauka. Studia filozoficzne i interdyscyplinarne, 7 (2), 2019, s. 247-264. Husserl twierdzi, że przeobrażenie filozofii w naukę ścisłą, główne zamierzenie jego intelektualnej aktywności, wiąże się z reformą wszystkich nauk pozytywnych. Nauki pozytywne są według niego ściśle związane – przez wspólne fundowanie i wspólny ideał – z filozofią. W pracy porównuję też Husserlowski projekt filozofii jako nauki fundamentalnej z trendami obecnie panującymi w filozofii i wielością jej szkól, pól problemowych i metod.

Słowa kluczowe: Edmund Husserl, fenomenologia, ideał nauki, nauka pozytywna.

 

–––––––––

 

Paweł Dziedziul

Wydział Filologiczny, Kolegium Językoznawstwa, Uniwersytet w Białymstoku, ul. Świerkowa 20 B, 15-328 Białystok.

E-mail: paweldziedziul@gmail.com

 

MELIORYZM STEVENA PINKERA

 

STRESZCZENIE

W tym tekście dyskutuję w skrócie stanowisko Stevena Pinkera przedstawione w jego książce Enlightenment Now. The Case for Reason, Science, Humanism and Progress (wydanie polskie: Nowe Oświecenie. Argumenty za rozumem, nauką, humanizmem i postępem, przeł.  Tomasz Bieroń, Zysk i S-ka, 2019,). Pinker oferuje bogaty zbiór faktów empirycznych przemawiających za ogólnym postępem, jaki się dokonał między innymi za sprawą ludzkiego rozumu, humanizmu i nauki. Stanowisko Pinkera może stanowić odtrutkę na skrajny pesymizm, jakim epatują zarówno masowe media jak i wielu intelektualistów. Jest ono głosem w aktualnie toczącej się debacie o kondycji ludzkości, opatrzonym obszernymi komentarzami i dowodami faktograficznymi. Melioryzm Pinkera wydaje się cenny z perspektywy perturbacji, jakich doświadczamy na przestrzeni ostatnich lat. 

Słowa kluczowe: melioryzm, pejoryzm, optymizm, progresywizm.

 

–––––––––

 

Barbara Trybulec

Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Instytut Filozofii, pl. Marii Curie-Skłodowskiej 4, 20-031 Lublin.

E-mail: barbara.trybulec1@gmail.com

 

PODMIOT CZY AGENT? ROZUMIENIE PODMIOTOWOŚCI W ERZE ARTEFAKTÓW POZNAWCZYCH

 

STRESZCZENIE

Pokartezjańska tradycja filozoficzna określa podmiot działania jako istotę refleksyjną, z zasady świadomą swej podmiotowości, co czyni ją zdolną do podjęcia wolnej decyzji i wzięcia za nią odpowiedzialności. Tak rozumiana podmiotowość przypisywana jest, poza Bogiem i aniołami, wyłącznie ludziom, tylko ludzie bowiem rozumieją znaczenia języka pojęciowego, co stanowi konieczny warunek refleksyjności. Rozwój sztucznych wzmocnień poznawczych oraz coraz bardziej autonomicznej sztucznej inteligencji, który dokonał się w przeciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, skłania jednak do refleksji, czy takie ujęcie podmiotu nie jest zbyt antropocentryczne. Na wątpliwość tą wskazują niektórzy zwolennicy rozszerzania procesów poznawczych i stanów mentalnych poza mózg, argumentując za potrzebą odpowiedniego rozszerzenia również ich podmiotu. Coraz częściej pojawiają się także propozycje nadawania podmiotowości samym artefaktom. W artykule oceniam próby nadawania podmiotowości zarówno rozszerzonym, jak i sztucznym systemom poznawczym podjęte przez Lambrosa Malafourisa, Richarda Menary’ego, Edwina Hutchinsa, Luciano Floridiego i J. W. Sandersa, oraz Samira Chopry i Laurence’a F. White’a. Ocenę tę wydaję z perspektywy dwóch koncepcji podmiotowości: podmiotu jako systemu refleksyjnego, oraz podmiotu jako przedmiotu nastawienia intencjonalnego. Reprezentantem pierwszego z tych ujęć czynię Donalda Davidsona, drugiego – Daniela Dennetta. Argument, którego bronię brzmi, że pojęcie podmiotu wypracowane w analitycznej filozofii działania nie może zostać zastosowane do rozszerzonych i sztucznych systemów poznawczych, a przyjęcie wobec nich strategii nastawienia intencjonalnego nie spełnia tej samej funkcji. Postuluję zatem, aby systemy rozszerzone i sztuczne określać za pomocą nazwy „agent” oznaczającej wszelki relatywnie autonomiczny system przetwarzający informacje w celu wykonania zadania poznawczego. Nazwę „podmiot działania” należy tymczasem zarezerwować dla systemów faktycznie spełniających odpowiednie kryteria. 

Słowa kluczowe: podmiot, agent, sprawczość, teza umysłu rozszerzonego, rozszerzony system poznawczy, wzmocnienia poznawcze, sztuczny system poznawczy.

 

–––––––––

 

Magdalena Łata, Andrzej Łukasik

Magdalena Łata – Uniwersytet Warszawski, Wydział Historyczny, Interdyscyplinarne Humanistyczne Studia Doktoranckie, ul. Nowy Świat 69, 00-001 Warszawa.

E-mail: magdalena.lata@onet.eu

Andrzej Łukasik – Katedra Ontologii i Epistemologii, Instytut Filozofii, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, pl. Marii Curie-Skłodowskiej 5, 20-031 Lublin.

E-mail: lukasik@poczta.umcs.lublin.pl

 

CZY PRAWDA ZAWSZE JEST PIĘKNA, CZYLI, JAK WARTOŚCI ESTETYCZNE MOGĄ STAĆ SIĘ PRZESZKODĄ EPISTEMOLOGICZNĄ

 

STRESZCZENIE

W artykule przedstawiono główne funkcje wartości estetycznych (piękna, prostoty, symetrii) w procesie formułowania, oceny i akceptacji teorii naukowych w pracy fizyków: 1) motywują one do podejmowania badań naukowych; 2) pełnią rolę heurystyczną, która umożliwia wybór kierunków poszukiwań nowej teorii; 3) stanowią kryterium wyboru między równoważnym empirycznie teoriami wobec braku świadectw empirycznych i 4) stanowią niekiedy przeszkodę epistemologiczną. Podstawowa teza pracy głosi, że wartości estetyczne oprócz funkcji pozytywnych, pełnią również w nauce rolę negatywną utrudniając akceptację nowych teorii lub prowadzą do nieefektywnych poszukiwań. Zbyt wielka waga przykładana do estetycznej strony teorii może stanowić zagrożenie dla obiektywności poznania naukowego.

Słowa kluczowe: piękno, symetria, prostota, prawda, przeszkoda epistemologiczna, pozaempiryczne kryteria oceny teorii.

 

–––––––––

 

Zdzisława Piątek

emerytowana profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.

E-mail: zdzislawa.piatek33@gmail.com

 

O NATURZE MYŚLISTWA, PRZESZŁOŚĆ, TERAŹNIEJSZOŚĆ I PRZYSZŁOŚĆ

 

STRESZCZENIE

Przedmiotem rozważań są trzy etapy rozwoju myślistwa. Pierwotnie polowania miały walory adaptacyjne i w procesie uczłowieczenia przyczyniły się do rozwoju cech specyficznie ludzkich. Po wynalezieniu hodowli zwierząt obyczajowość łowiecka nadal stanowiła ważny element tożsamości kulturowej i podlegała różnorodnym transformacjom zarówno pod wpływem instytucji państwowych, jak i instytucji kościelnych. Jednakże w realiach współczesnego świata, pod wpływem wiedzy ekologicznej powstaje nowa etyka zmieniająca stosunek człowieka do zwierząt. Myślistwo pozostaje w sprzeczności z poczuciem moralnym współczesnych ludzi. Pojawiają się żądania całkowitego zakazu polowania i zastąpienia go kontynuowaniem bezkrwa­wych tradycji łowieckich.

Słowa kluczowe: uczłowieczenie, instynkt łowiecki, ceremoniały łowieckie, me­tafory łowieckie.

 

–––––––––

 

Marcin Urbaniak

Instytut Filozofii i Socjologii, Uniwersytet Pedagogiczny, ul. Podchorążych 2, Kraków.

E-mail: murbaniak78@gmail.com

 

O PRZYRODNICZO-SPOŁECZNEJ SZKODLIWOŚCI PRAKTYK ŁOWIECKICH

 

STRESZCZENIE

Obecny model gospodarki łowieckiej, skoncentrowany głównie na zabijaniu nie­zliczonych osobników gatunków łownych oraz czerpaniu z tego gratyfikacji finansowej i satysfakcji psychicznej, absolutnie nie spełnia kryteriów zarządzania, które można nazwać zrównoważonym, etycznym i merytorycznie uzasadnionym. Tekst stanowi przegląd argumentów za stanowiskiem, że moralne zło polowania wraz z całą kulturą łowiecką nie są racjonalnie możliwe do usprawiedliwienia. Będę uzasadniał, że nie istnieje żaden sensowny argument za utrzymaniem gospodarki i kultury łowieckiej w bieżącym, archaicznym stanie, wobec czego konieczna jest natychmiastowa reforma systemowa rodzimego modelu gospodarki łowieckiej. Istnieje obszerna lista zarzutów wobec różnych aspektów działań myślowych, które zostaną tutaj przedstawione i krótko scharakteryzowane. Zreformowana instytucja łowiecka, wyposażona w weterynaryjnie przeszkoloną służbę, powinna chronić interesy dzikich zwierząt poprzez metody łagodzenia konfliktów na linii człowiek-zwierzę, a więc poprzez odławianie, płoszenie, wygradzanie czy bioasekurację, wraz z profesjonalną utylizacją zainfekowanych zwłok zwierzęcych. Główną rekomendacją dla skostniałej tradycji łowieckiej jest apel o posłuchanie głosu specjalistów, reprezentujących nauki przyrodnicze.

Słowa kluczowe: łowiectwo, myślistwo, etyka łowiecka, kultura łowiecka, praktyki łowieckie, bioasekuracja.

 

–––––––––

 

Emanuele Coco

University of Catania, Italy; LAIOS-IIAC, Ecole des Hautes Etudes en Sciences. 

E-mail: emanuele.coco@unict.it

 

THE PHILOSOPHER AHEAD OF HIS TIME.

LUDWIK FLECK AND THE COMPLEXITY OF SCIENCE

(COMMUNICATION AND NOTES)

 

ABSTRACT

The new edition in Italian of the articles by the Polish microbiologist and philosopher Ludwik Fleck (1896-1961) edited by Francesco Coniglione offers the opportunity for some considerations around this significant scholar. Fleck anticipates Kuhn's ideas as well as those of the sociology of science. For him, any epistemology that does not take psychological and sociological methods into account, or that does not concern itself with economics, technology, art, and even politics, is an epistemology imaginabilis. Here we discuss some key points of the essays collected in the book, some observations taken from the rich introduction of the editor, and an inevitable question: Why has Fleck been neglected for so long?

Keywords: Philosophy of science, sociology of science, Thomas Kuhn, Ludwik Fleck, thought collective, thought style.

 

–––––––––

 

Zbysław Muszyński

Zakład Logiki i Kognitywistyki, Instytut Filozofii, Wydział Filozofii i Socjologii, UMCS, pl. M. Curie-Skłodowskiej 4, 20-031 Lublin. 

E-mail: zmuszyn@gmail.com

 

SEMIOTYCZNE WARUNKI POROZUMIEWANIA SIĘ W UJĘCIU LEONA KOJA

 

STRESZCZENIE

Główne prace Leona Koja dotyczyły problemów semiotyki, logiki, filozofii języka, filozofii umysłu, etyki. W wielu z nich są odniesienia do warunków osiągnięcia porozumienia. Dotyczą one: 1. warunków logicznych, 2. warunków metodologicznych, 3. warunków etycznych, 4. warunków semiotycznych. Artykuł poświęcony jest określeniu tych ostatnich warunków. Pokrótce zostaną omówione podstawowe pojęcia semiotyczne obecne w pracach Leona Koja. Na gruncie założeń Koja koncepcji semiotyki określone zostaną pojęcia określające warunki efektywnej realizacji procesu komunikowania się i jego podstawowe funkcje.

Słowa kluczowe: Leon Koj, komunikowanie się, porozumiewanie się, przekonania, racjonalność, krytyka.

 

–––––––––

 

Józef Dębowski 

Instytut Filozofii, Wydział Humanistyczny, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, ul. Kurta Obitza 1, 10-725 Olsztyn.

E-mail: jozdeb@poczta.onet.pl

 

ZASADA PRZEZROCZYSTOŚCI ZNAKU. PUNKT WIDZENIA LEONA KOJA

 

STRESZCZENIE

Artykuł składa się z dwóch części. W części pierwszej (wprowadzającej) przywołuję — m. in. w ślad za Edmundem Husserlem, Stanisławem Ossowskim i Adamem Schaffem — główne sformułowania „zasady przezroczystości znaku”. W sformułowaniach tych mówi się najczęściej bądź o (1) przezroczystości znaku wobec przedmiotów przez znak oznaczanych (denotowanych, desygnowanych i/lub nazywanych), bądź o (2) przezroczystości znaku wobec jego znaczenia (resp. zdarzeń, stanów rzeczy i faktów przez znak wyznaczanych). Wszelako, na co zwracał uwagę Husserl, można również mówić o (3) przezroczystości znaku wobec czynności i stanów umysłowych użytkowników znaku (nadawców i odbiorców); wszak tylko dzięki tak rozumianej przezroczystości znaku możliwe jest porozumiewanie się ludzi ze sobą, a tym samym znak może pełnić również funkcję ekspresyjną i komunikacyjną. Cześć druga artykułu (zasadnicza) zawiera rekonstrukcję stanowiska Leona Koja, który teorii znaku opartej o zasadę przezroczystości nadał postać konsekwentnie sformalizowaną — postać zaksjomatyzowanego systemu logicznego (przy wykorzystaniu formalizmu Willarda van Ormana Quine’a z Mathematical Logic). Jednym z głównych celów Leona Koja było również wskazanie na ścisły związek semantyki z pragmatyką, a nawet prymat pragmatyki nad semantyką. Narzędzia formalnologiczne pozwoliły też wykazać, iż teoria znaku oparta o zasadę przezroczystości ani nie narusza zasady niesprzeczności (przynajmniej w jej sformułowaniu psychologicznym), ani nie zawiera i nie implikuje antynomii semantycznych typu antynomia kłamcy. Jest bowiem teorią łatwo uzgadnialną z Alfreda Tarskiego teorią stopni języka. 

Słowa kluczowe: logika, zaksjomatyzowany system logiczny, semiotyka, semantyka, pragmatyka, znak, znaczenie, oznaczanie, intencjonalność, przezroczystość znaku, zasada przezroczystości, ekspresyjna funkcja znaku, komunikacyjna funkcja znaku, antynomie semantyczne. 

 

–––––––––

 

Paweł Bytniewski

Katedra Estetyki i Filozofii Kultury, Instytut Filozofii UMCS, pl. M. Curie-Skłodowskiej 4, Lublin.

E-mail: bytniewski@poczta.umcs.lublin.pl

 

ALINA MOTYCKA – FILOZOFKA NAUKI

 

STRESZCZENIE

W artkule przedstawiam poglądy Aliny Motyckiej, polskiej filozofki nauki, zmarłej w 2018 roku. Działalność naukową Motyckiej lokuję w historycznym kontekście dwóch tradycji filozofii nauki – uhistorycznionej jej wersji sygnowanej nazwiskiem Thomasa Kuhna i tradycji logicznej rekonstrukcji nauki jaką w drugiej połowie XX wieku ożywiała myśl Karla Poppera. Sądzę, że taka właśnie sytuacja historyczna stanowi kontekst, w jakim Motycka kształtowała swój pogląd na filozofię nauki, a także z uwagi na tak określony kontekst, problematyzowała własny w niej udział. Co zatem stanowi o oryginalności Jej drogi? Dwie kwestie wysuwają się tu na plan pierwszy. Pierwsza, to rekonstrukcja zasadniczego problemu filozofii nauki, jakim według Motyckiej, jest zagadnienie konfrontacji dwóch teorii naukowych z których wcześniejsza (T1) jest zastępowana przez późniejszą i konkurencyjną względem pierwszej (T2). Motycka w warstwie krytycznej swojej filozofii nauki ukazuje niezdolność epistemologii drugiej połowy XX wieku do adekwatnego ujęcia tej relacji. Przyczynę upatruje w jej braku wytworzenia środków intelektualnych do problematyzowania sytuacji „T1–T2”. Stąd wywodzi się drugi obszar dociekań Autorki, jakim jest kwestia twórczości w nauce. Inspiracji dla skonstruowania adekwatnej epistemologii obejmującej to zagadnienie dostarczają Motyckiej poglądy Carla G. Junga. Przedmiotem jej zainteresowania jest – w tym kontekście – możliwość użycia na terenie filozofii nauki takich pojęć, jak archetyp i mit.

Słowa kluczowe: Alina Motycka, filozofia nauki, epistemologia, Carl G. Jung, archetypy, twórczość naukowa, mit.

 

Spis treści 8/2020 część 2

FILOZOFIA I NAUKA
Studia filozoficzne i interdyscyplinarne
Tom 8, część 2, 2020

 

 

Od Redakcji – 

O drugiej części VIII tomu czasopisma FILOZOFIA I NAUKA. Studia filozoficzne i interdyscyplinarne 

 

Andrzej ŁukasikO postawach fizyków wobec filozofii 

Stanisław CzerniakMaxa Schelera pluralistyczna koncepcja wiedzy 

Pavlo SodomoraNaturalism and Conventionalism in Plato’s Dialogues and Nativistic Theories of Language 

Małgorzata CzarnockaEdmunda Husserla idea nauki i projekt fenomenologii jako nauki

Paweł DziedziulMelioryzm Stevena Pinkera 

Barbara TrybulecPodmiot czy agent? Rozumienie podmiotowości w erze artefaktów poznawczych 

Magdalena Łata, Andrzej ŁukasikCzy prawda zawsze jest piękna, czyli, jak wartości estetyczne mogą stać się przeszkodą epistemologiczną 

Zdzisława PiątekO naturze myślistwa, przeszłość, teraźniejszość i przyszłość 

Marcin UrbaniakO przyrodniczo-społecznej szkodliwości praktyk łowieckich 

 

POLSCY MYŚLICIELE O NAUCE

Blok tematyczny pod redakcją Marioli Kuszyk-Bytniewskiej

 

Mariola Kuszyk-Bytniewska Polscy myśliciele o nauce. Wprowadzenie 

Emanuele CocoThe Philosopher Ahead of His Time. Ludwik Fleck and the Complexity of Science (Communication and Notes) 

Zbysław MuszyńskiSemiotyczne warunki porozumiewania się w ujęciu Leona Koja 

Józef Dębowski Zasada przezroczystości znaku. Punkt widzenia Leona Koja 

Paweł BytniewskiAlina Motycka – filozofka nauki 

8/2020 (1)

Jacek Koronacki

Instytut Podstaw Informatyki PAN, ul. Jana Kazimierza 5, 01-248 Warszawa.

Email: jacek.koronacki@ipipan.waw.pl

 

SZTUCZNA INTELIGENCJA W ODCZAROWANYM ŚWIECIE

 

STRESZCZENIE

Niniejsze rozważanie jest pisane przez inżyniera. W pierwszych dwóch punktach artykułu znajdujemy narysowany kilkoma kreskami szkic metodologicznych podstaw sztucznej inteligencji (SI) i czym dziś SI jest. W dalszych punktach zasygnalizujemy kształt najbliższej przyszłości SI, umieścimy SI w kontekście kultury, odnotujemy fenomen tzw. silnej sztucznej inteligencji i zakończymy całość paroma uwagami.

Słowa kluczowe: sztuczna inteligencja, silna sztuczna inteligencja, uczenie maszynowe, świat odczarowany.

 

–––––––––

 

Witold Marciszewski

International Center for Formal Ontology, affiliated at Warsaw University of Technology.

E-mail: witmar@calculemus.org

 

THE COMPUTATIONAL AND PRAGMATIC APPROACH TO THE DYNAMICS OF SCIENCE

 

ABSTRACT

Science means here mathematics and those empirical disciplines which avail themselves of mathematical models. The pragmatic approach is conceived in Karl R. Popper’s The Logic of Scientific Discovery (p. 276) sense: a logical appraisal of the success of a theory amounts to the appraisal of its corroboration. This kind of appraisal is exemplified in section 6 by a case study—on how Isaac Newton justified his theory of gravitation. The computational approach in problem-solving processes consists in considering them in terms of computability: either as being performed according to a model of computation in a narrower sense, e.g., the Turing machine, or in a wider perspective—of machines associated with a non-mechanical device called “oracle” by Alan Turing (1939). Oracle can be interpreted as computertheoretic representation of intuition or invention. Computational approach in another sense means considering problem-solving processes in terms of logical gates, supposed to be a physical basis for solving problems with a reasoning. Pragmatic rationalism about science, seen at the background of classical rationalism (Descartes, Gottfried Leibniz etc.), claims that any scientific idea, either in empirical theories or in mathematics, should be checked through applications to problem-solving processes. Both the versions claim the existence of abstract objects, available to intellectual intuition. The difference concerns the dynamics of science: (i) the classical rationalism regards science as a stationary system that does not need improvements after having reached an optimal state, while (ii) the pragmatical version conceives science as evolving dynamically due to fertile interactions between creative intuitions, or inventions, with mechanical procedures. The dynamics of science is featured with various models, like Derek J. de Solla Price’s exponential and Thomas Kuhn’s paradigm model (the most familiar instances). This essay suggests considering Turing’s idea of oracle as a complementary model to explain most adequately, in terms of exceptional inventiveness, the dynamics of mathematics and mathematizable empirical sciences.

Keywords: algorithm, behavioral (vs declarative) knowledge, computability, corroboration, innate knowledge, intuition, invention, logic gates, oracle, pragmatic (vs classical) rationalism, problem-solving, reasoning, symbolic logic, Turing machine.

 

–––––––––

 

Kazimierz Trzęsicki

Uniwersytet w Białymstoku, ul. Świerkowa 20B, 15-328 Białystok.

E-mail: kasimir4701@gmail.com

 

IDEA SZTUCZNEJ INTELIGENCJI

 

STRESZCZENIE

Sztuczna inteligencja, nadzieja na wielki postęp a zarazem obawa przed nieznanym i niewyobrażalnym, ma początki w ludzkich marzeniach, których urzeczywistnianie dokonuje się przez racjonalny wysiłek intelektualny. Zarodka intelektualnej idei sztucznej inteligencji dopatrujemy się w pomysłach Lullusa. Rozwój sztuki lullusowej, ars combinatoria, był udziałem wielu. Szczególną postacią w tym łańcuchu entuzjastów i badaczy był Athanasius Kircher. Okres kształtowania się idei sztucznej inteligencji kończy Gottfried Leibniz, a zarazem od niego zaczyna się historia sztucznej inteligencji jako nauki we współczesnym rozumieniu.

Słowa kluczowe: sztuczna inteligencja, Lullus, Athanasius Kircher, Gottfried Leibniz.

 

–––––––––

 

Andrzej Targowski, Henryk Krawczyk

Andrzej Targowski – Western Michigan University (1980–2017).

E-mail: andrew.targowski@wmich.edu

Henryk Krawczyk – Polska Akademia Nauk; Centrum Informatyczne Trójmiejskiej Akademickiej Sieci Komputerowej.

E-mail: hkrawk@pg.edu.pl

 

INFROMATYKA JAKO DZIEDZINA WIEDZY WSPOMAGAJĄCA REALIZACJE LUDZKICH PRZEDSIĘWZIĘĆ

 

STRESZCZENIE

Celem tego studium jest odpowiedź na pytanie, czy informatyka stanowi dziedzinę czy tylko dyscyplinę wiedzy. Przeprowadzono analizę problemów informatycznych, z której wynika, że informatykę w Polsce należy traktować jako dziedzinę. Podkreślono, że angielski termin computer science stanowi tylko jedną ze specjalizacji informatyki, słowo „informatyka” zaś powinno być kojarzone znacznie szerzej niż nawet information technology (IT w USA i ICT w Europie prócz Francji, gdzie stosuje się termin l’informatique). Jak pokazano, wąskie traktowanie informatyki utrudnia pełny jej rozwój. W praktyce oznacza to ograniczenie w podejmowaniu ambitnych zadań oraz większe koszty jej rozwoju. Społeczne implikacje potwierdzają, że mimo wielu zdolnych informatyków Polska nie doczekała się (poza grami komputerowymi) własnych trwałych innowacyjnych rozwiązań informatycznych. Stąd wynika więc potrzeba opracowania krajowej strategii informatyzacji, gdyż sama strategia cyfryzacji nie wystarcza do zapewnienia sukcesów.

Słowa kluczowe: informatyka, społeczne implikacje informatyki.

 

–––––––––

 

Mariusz Mazurek

Instytut Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa.

E-mail: mmazurek@ifispan.edu.pl

 

O OBIEKTACH WIRTUALNYCH

 

STRESZCZENIE

Pod pewnymi względami niezaawansowany stan badań wirtualności w naukach informatycznych wskazuje na konieczność zgłębienia podstawowych kwestii jej dotyczących, tj. kwestii ontologicznych. Dopiero ich rozstrzygnięcie pozwoli rozwiązać zagadkę tworzenia i istnienia obiektów wirtualnych. Rozpatrzenie tych kwestii utrudnia fakt usuwania z dziedziny zainteresowań współczesnej filozofii metafizyki, a wraz z nią ontologii. Dlatego z powodów merytorycznej trafności odwołuję się do koncepcji ontologicznych oraz epistemologicznych, które mogą być wykorzystane do konstrukcji ontologicznych, wypracowanych dawniej w filozofii, które przez analogie lub inspiracje – jak wykazuję – są obiecującymi kandydatami do zgłębienia zagadnień powstawania i istnienia obiektów wirtualnych. W artykule przedstawiam w skrótowej ekspozycji alternatywne rozstrzygnięcia tych dwóch problemów oraz status istnienia obiektów wirtualnych. Ujęcia te są inspirowane głównie przez relewantne poglądy Platona, Arystotelesa, Franza Brentano i Karla Poppera oraz zbiór koncepcji reprezentacji.

Słowa kluczowe: wirtualność, obiekt wirtualny, rzeczywistość wirtualna, reprezentacja w naukach informatycznych.

 

–––––––––

 

Andrzej Kiepas

Politechnika Śląska, Instytut Badań nad Edukacją i Komunikacją, ul. Hutnicza 9, 44-100 Gliwice.

E-mail: andrzej.kiepas@us.edu.pl

 

CZŁOWIEK W ŚWIECIE PROCESÓW CYFRYZACJI – WSPÓŁCZESNE WYZWANIA I PRZYSZŁE SKUTKI

 

STRESZCZENIE

Artykuł koncentruje się na wybranych problemach, jakie pojawiają się obecnie i mieszczą w ramach takich idei jak: „przemysł 4.0” i „społeczeństwo 5.0”, a mianowicie na zagadnieniach antropologicznych. Zmiany w relacjach pomiędzy człowiekiem a techniką oparte na zaufaniu prowadzą jednak do zwiększenia roli czynnika technicznego w tych relacjach. Inne aspekty analizowanych przemian dotyczą nowych wymogów odpowiedzialności i zmian dotyczących podmiotowości człowieka i jego racjonalności. Przyszłość człowieka jawi się jako obszar niepewności związanej między innymi z warunkami funkcjonowania i życia w porządku świata postcyfrowego.

Słowa kluczowe: przemysł 4.0, społeczeństwo 5.0, podmiotowość człowieka, świat postcyfrowy.

 

–––––––––

 

Beata Witkowska-Maksimczuk

Politechnika Warszawska, Wydział Administracji i Nauk Społecznych, adres: plac Politechniki 1, 00-661 Warszawa.

E-mail: bwitkows@ans.pw.edu.pl

 

CYFROWY KOMUNIZM

 

STRESZCZENIE

Artykuł przedstawia zjawisko coraz powszechniejszego bezpłatnego dzielenia się w Internecie informacjami i współczesnego rozwijania kultury darów (gift economy) w postaci ruchu zwanego najczęściej cyberkomunizmem. W artykule wskazuje się na dwie zasadnicze postawy w traktowaniu informacji. Według pierwszej informacje należy traktować jak towar, któremu można przypisać prawo własności i który podlega grze rynkowej. Wiążą się z tym takie kwestie jak prawa autorskie, opłaty, licencje i inne sposoby ochrony interesów uczestniczących w rynku podmiotów. Druga postawa polega na traktowaniu cennych informacji jako dobra wspólnego, często wraz z moralnym nakazem dzielenia się nimi (w różnym stopniu ruchy Open Source i Open Acces, idea copyleft , DIY, sieć P2P,YouTube, domena The Pirate Bay etc.). Ponieważ każda koncepcja bądź ruch głoszący wspólnotę dóbr nosi nazwę komunizmu (w szerszym znaczeniu tego słowa, w węższym to konkretny system polityczny np. panujący w Związku Radzieckim), w Internecie mamy dziś do czynienia z komunizmem cyfrowym. Jako przykład niektórzy badacze (Sivain Firer-Blaess, Christian Fuchs) wskazują Wikipedię. Internetowa encyklopedia działa w oparciu o zasady, które wykraczają poza kapitalistyczny sposób produkcji i reprezentują informacyjnokomunistyczny sposób produkcji: w wymiarze subiektywnym jest to praca kooperacyjna a wymiarze obiektywnym wspólna własność środków produkcji. W tekście przedstawiony jest także podział etyki na abstrakcyjną i konkretną w zastosowaniu do zachowania użytkowników sieci. Jeśli ktoś w ramach etyki abstrakcyjnej głosi zasadę” Nie będziesz piracił” (kopiował i rozpowszechniał nielegalnie) to odpowiadająca temu zasada etyki konkretnej głosi „Nie będziesz piracił, chyba że zajdą okoliczności O1 lub O2…lub ON.” W praktyce etyka konkretna popycha wielu internautów do traktowania zasobów Internetu jako dobra wspólnego, z którego każdy może czerpać według własnych potrzeb. Komunizm cyfrowy można traktować z jednej strony jako ideę częściowo już realizowaną a z drugiej jako postulat. Od strony aksjologicznej postulat ten wiązałby się z internetową realizacją równości (dostęp do zasobów dla każdego) i wolności (dostęp do wszystkich informacji).

Słowa kluczowe: komunizm cyfrowy, cyberkomunizm, własność informacji, etyka konkretna, etyka abstrakcyjna, wspólnota dóbr.

 

–––––––––

 

Jacek Gurczyński

Instytut Filozofii UMCS, Lublin, Pl. M. Curie-Skłodowskiej 4.

E-mail: jacek.gurczynski@umcs.lublin.pl

 

O WARTOŚCIACH W ŚRODOWISKU CYFROWYM. WYBÓR CYPHERA

 

STRESZCZENIE

Celem artykułu jest przytoczenie argumentów na rzecz tezy, że o kwestiach moralnych nie sposób decydować bez odwoływania się do rozstrzygnięć natury ontologicznej. Ilustracją głównej linii argumentacyjnej jest wybór Cyphera – jednego z pobocznych bohaterów filmu Matrix. Cypher decyduje się na zdradę walczących o wolność ludzi w zamian za dostanie życie w rzeczywistości wirtualnej. Wybór ten wydaje się przy pierwszej analizie problemu całkowicie naganny, gdyż wiąże się z porzuceniem świata rzeczywistego i prowadzeniem pozornie nieautentycznego życia w symulacji komputerowej. Argumentować można jednak, że dychotomia świata rzeczywistego i wirtualnego jest jedynie pozorna. Wybierając rzeczywistość wirtualną Cypher wybrał funkcjonowanie w świecie, który tak samo jak świat rzeczywisty umożliwia zaistnienie podmiotowości moralnej i autentyczne przeżywanie. To, co różni oba światy, to z pewnością rodzaje determinacji jakim podlega podmiot. Cypher woli żyć w świecie, w którym podlega determinacjom narzucanym przez Matrix, niż w świecie realnym, gdzie jego zachowanie determinowane jest przez geny i imperatywy biologiczne.

Słowa kluczowe: wolna wola, determinizm biologiczny, relatywizm, antyrealizm semantyczny, ontologia świata wirtualnego, wartości w świecie wirtualnym.

 

–––––––––

 

Paweł Polak

Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie, Wydział Filozoficzny, Katedra Historii i Filozofii Nauki, ul. Kanonicza 9, 31-002 Kraków.

E-mail: pawel.polak@upjp2.edu.pl

 

MODELOWANIE KOMPUTEROWE W FILOZOFII – UWAGI METODOLOGICZNE

 

STRESZCZENIE

Modelowanie komputerowe odgrywa istotną rolę we współczesnej nauce. Epistemologiczna rola, jaką odgrywają takie modele oraz prowadzone na ich bazie symulacje skłaniają do postawienia pytań o możliwe użycie podobnych metod w filozofii. Pomysły wykorzystania narzędzi matematycznych do sformułowania koncepcji filozoficznych sięgają czasów Barucha Spinozy i Isaaca Newtona. Newtonowska filozofia przyrody stała się przykładem udanego zastosowania matematycznych rozwa- żań do opisu przyrody na poziomie fundamentalnym. Oczywiście podejście Newtona otworzyło zarówno nowe obszary badań w fizyce, jak i stało się źródłem dla nowych rozważań o rzeczywistości fizycznej. Według Michała Hellera niektóre teorie fizyczne można traktować jako specyficzne formalizacje koncepcji filozoficznych. Modelowanie komputerowe w filozofii może być traktowane jako rozszerzenie tej idei, co będę starał się ukazać w niniejszym artykule. Będę również rozważał rolę modelowania komputerowego jako źródła nowych metafor filozoficznych zgodnie z koncepcją technologii definiującej D. J. Boltera. Rozważania te wiodą do konkluzji mówiącej, że w metodologii filozofii zachodzą istotne zmiany. Nowe podejście nie sugeruje odrzucenia bądź zanegowania dotychczasowych metod, a wskazuje raczej nowe narzędzie analityczne filozofii i źródło inspirujących metafor.

Słowa kluczowe: modelowanie komputerowe, metodologia filozofii, technologia definiująca.

 

–––––––––

 

Paweł Stacewicz

Politechnika Warszawska, Wydział Administracji i Nauk Społecznych, adres: plac Politechniki 1, 00- 661 Warszawa.

E-mail: p.stacewicz@ans.pw.edu.pl

 

O ZNACZENIU POJĘĆ INFORMATYCZNYCH DLA FILOZOFII NA PRZYKŁADZIE ROZRÓŻNIENIA MIĘDZY CYFROWOŚCIĄ I ANALOGOWOŚCIĄ

 

STRESZCZENIE

W niniejszej pracy pokazujemy, w jaki sposób formalne pojęcia informatyczne – takie, jak kodowanie, algorytm czy obliczalność – mogą być interpretowane filozoficznie, w tym ontologicznie i epistemologicznie. Interpretacje takie prowadzą do pytań i problemów, których robocze rozwiązania składają się na jakąś formę prefilozoficznego światopoglądu. W pracy kładziemy nacisk na pytania inspirowane informatycznym rozróżnieniem cyfrowości i analogowości, które ma swój matematyczny pierwowzór w matematycznym rozróżnieniu dyskretności i ciągłości. Między innymi są to następujące pytania: 1) czy głęboka struktura fizykalnej rzeczywistości ma charakter cyfrowy, czy analogowy, 2) czy ludzki umysł przypomina bardziej informatyczny system cyfrowy czy analogowy, 3) czy odpowiedź na pytanie drugie daje nam owocny poznawczo wgląd w ograniczenia poznawcze umysłu? Za szczególnie istotną podstawę powyższych pytań uznajemy fakt, że moc obliczeniowa (tj. zakres rozwią- zywalnych problemów) niektórych typów obliczeń analogowych jest większa od mocy obliczeń cyfrowych.

Słowa kluczowe: informacja, cyfrowość, analogowość, moc obliczeniowa, światopogląd informatyczny.

 

–––––––––

 

Sławomir Leciejewski

Wydział Filozoficzny, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, ul. Szamarzewskiego 69 c, Poznań. E-mail: slaaw@amu.edu.pl

 

PROBLEM BIG DATA W NAUKACH EKSPERYMENTALNYCH

 

STRESZCZENIE

W artykule opisuję fenomen big data i jak ma się on do pracy badawczej realizowanej w ramach nauk eksperymentalnych. Poszukuję odpowiedzi na dwa ważne pytania. Czy metody badawcze zaproponowane w ramach paradygmatu big data mają zastosowanie w naukach eksperymentalnych? Czy zastosowanie metod badawczych z paradygmatu big data w konsekwencji prowadzi do nowego rozumienia tego, czym jest nauka?

Słowa kluczowe: big data, nauki eksperymentalne, filozofia nauki, metodologia nauk.

Spis treści 8/2020 część 1

FILOZOFIA I NAUKA
Studia filozoficzne i interdyscyplinarne
Tom 8, część 1, 2020

 

ERA KOMPUTERYZACJI
Zeszyt monotematyczny pod redakcją Małgorzaty Czarnockiej i Mariusza Mazurka


Małgorzata Czarnocka, Mariusz Mazurek — Wprowadzenie: ERA KOMPUTERYZACJI 
Jacek KoronackiSztuczna inteligencja w odczarowanym świecie 
Witold MarciszewskiThe Computational and Pragmatic Approach to the Dynamics of Science 
Kazimierz TrzęsickiIdea sztucznej inteligencji 
Andrzej Targowski, Henryk KrawczykInformatyka jako dziedzina wiedzy wspomagająca realizacje ludzkich przedsięwzięć 
Mariusz MazurekO obiektach wirtualnych 
Andrzej KiepasCzłowiek w świecie procesów cyfryzacji – współczesne wyzwania i przyszłe skutki 
Beata Witkowska-MaksimczukCyfrowy komunizm 
Jacek GurczyńskiO wartościach w środowisku cyfrowym. Wybór Cyphera  
Paweł PolakModelowanie komputerowe w filozofii – uwagi metodologiczne 
Paweł StacewiczO znaczeniu pojęć informatycznych dla filozofii na przykładzie rozróżnienia między cyfrowością i analogowością 
Sławomir LeciejewskiProblem big data w naukach eksperymentalnych 

7/2019 (2)

Leszek Kuźnicki

Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN.

E-mail: l.kuznicki@nencki.gov.pl

 

CZY I JAK DEFINIOWAĆ ŻYCIE?

 

STRESZCZENIE

Biologia jest nauką o życiu. Określenie to, zwięzłe i najczęściej stosowane, zadowala prawie wszystkich. Zupełnie inaczej ma się sprawa, kiedy pada pytanie „Co to jest życie?”. Wówczas okazuje się, że nie można wskazać ani jednej właściwości, której obecność lub brak jednoznacznie rozdzielałaby „żywe” od „nieżywego”. Autor przedstawia źródła tych trudności a następnie przedstawia własną próbę rozwiązania problemu definicji życia — odwołującą się do idei poziomów organizacji biologicznej. Jego zdaniem, dla scharakteryzowania zjawisk, które są przedmiotem badań biologii powinniśmy posługiwać się nie jednym pojęciem życia (lub żywego organizmu), lecz trzema pojęciami: zorganizowanej materii biologicznej (dla poziomu molekularnego i subkomórkowego), organizmu żywego (dla poziomu osobnika) i życia (dla sfery zjawisk rozgrywających się na płaszczyźnie populacyjno-gatunkowej i biocenotycznej).

Słowa kluczowe: definiowanie życia, organizm żywy, zorganizowana materia biologiczna.

 

–––––––––

 

Krzysztof Chodasewicz

pracował w Zespole Filozofii Przyrody Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa.

Zmarł w roku 2016.

 

OSOBNIK, ORGANIZM I ŻYCIE

 

STRESZCZENIE

Ten tekst szkicuje związek pomiędzy kategoriami żyjącego osobnika, organizmu oraz życia. Argumentuję, że chociaż te kategorie są związane ze sobą i często traktuje się je jako takie same, powinniśmy od siebie je separować od siebie. Główny argument za oddzieleniem osobnika od życia ma charakter metodologiczny: definicje życia interesują głównie atrobiologów i uczonych zajmujących się definicją powstawania życia, podczas gdy żyjący osobnik jest ważny w, miedzy innymi, standardowej biologii ewolucyjnej i ekologii. Obecnie wśród pojęć żyjącego osobnika obecnie dominują różne formy definicji ewolucyjnej (indywiduum jako jednostka selekcji). Żyjący osobnik rozumiany w taki sposób nie jest identyczny z obiektem strukturalnie ograniczonym i funkcjonalnie zintegrowanym samopodtrzymującym się, zwykle nazywanym organizmem”. Ponadto sukces eksplanacyjny ewolucyjnego pojęcia osobnika implikuje, jak sądzę, przyjęcie pewnej wersji ewolucyjnej definicji życia. W ostatniej części tego artykułu proponuję procesualno-ewolucyjną definicję życia, która wskazuje związek pomiędzy trzema wspomnianymi kategoriami.

Słowa kluczowe: żyjący osobnik, organizm, definicja życia. 

 

–––––––––

 

Adrianna Grabizna

Instytut Psychologii Uniwersytetu Zielonogórskiego, Al. Wojska Polskiego 69, Zielona Góra.

E-mail: a.grabizna@wpps.uz.zgora.pl 

 

JAKA MATKA, TAKA CÓRKA – EVO-DEVO I POJĘCIE ROZSZERZONEGO DZIEDZICZENIA W KONTEKŚCIE PSYCHOLOGII ORAZ MECHANIZMU MIĘDZYPOKOLENIOWEGO PRZEKAZU STYLU PRZYWIĄZANIA I ZDOLNOŚCI DO MENTALIZOWANIA

 

STRESZCZENIE

Ewolucyjna biologia rozwojowa (evo-devo) zaczyna być popularna wśród psychologów, a przez niektórych jest widziana jako „nowa biologia dla psychologii” (Hofer 2014). W szczególności chodzi o koncepcję rozszerzonej dziedziczności (Extended Inheritance), którą się uważa za (neo-)lamarkowską, i zgodnie z którą dziedziczone jest wszystko to, co przyczynia się do utrzymania podobieństwa na przestrzeni pokoleń i do fitness potomstwa – od genów jądrowych, przez ekspresję genów, matczyną opiekę, aż po niszę ekologiczną, kulturową, językową, etc. W artykule analizuję potencjał koncepcji rozszerzonej dziedziczności, biorąc za przykład międzypokoleniowy przekaz stylu przywiązania i zdolności do mentalizowania. Przedstawiam opis mechanizmu neuroendokrynnego tego przekazu. Pokazuję następnie, że a) zjawisko metylacji DNA jest komplementarne w stosunku do mechanizmu neuroendokrynnego, ale nie rewolucyjne, tak jak to zapowiada; b) pojęcie rozszerzonego dziedziczenia miesza trzy kwestie zasadnie rozdzielone przez neodarwinizm: pochodzenia zmienności, losu zmienności i dziedziczenia; c) choć motywacją evo-devo jest sprzeciw wobec rzekomego determinizmu genetycznego neodarwinizmu, to pojęcie transgeneracyjnego dziedziczenia jest deterministyczne (choć to determinizm epigenetyczny).

Słowa kluczowe: evo-devo, rozszerzona dziedziczność, styl przywiązania, metalizowanie, dziedziczenie transgeneracyjne.

 

–––––––––

 

Ewa Joanna Godzińska

Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN, ul. Pasteura 3, 02-093 Warszawa.

E-mail: egodzinska@nencki.gov.pl

 

ETOLOGIA I CO DALEJ? NIEKTÓRE FILOZOFICZNE KWESTIE KSZTAŁTUJĄCE BADANIA ZACHOWANIA ZWIERZĄT

 

STRESZCZENIE

Zachowania zwierząt i ich uwarunkowania przyczynowe są przedmiotem zainteresowania licznych nauk behawioralnych. Jedną z najważniejszych klasycznych nauk behawioralnych jest etologia, której przedmiotem jest zarówno opis i kwantyfikacja zachowań, jak i analiza szerokiego spektrum ich uwarunkowań przyczynowych. Etologia kładzie też nacisk na znaczenie porównawczych badań behawioralnych oraz badań prowadzonych w warunkach terenowych. W klasycznej etologii specyficzne wzorce zachowania były ujmowane jako elementy hierarchicznie zorganizowanych systemów ogniskujących się wokół określonych funkcji. Pojęcie instynktu było jednak dalekie od jednoznaczności i współcześnie nie jest już w naukach behawioralnych często stosowane. Wiemy też, że przepływ pomiędzy poziomami organizacji w układzie nerwowym i wszelkich układach ożywionych jest wielokierunkowy. Zakładanie, że procesy rozgrywające się na wyższych poziomach organizacji układów ożywionych można i należy w całości wyjaśniać odwołując się do procesów rozgrywających się na niższych poziomach organizacji staje się więc w znacznym stopniu nieuzasadnione. Redukcjonizm w naukach behawioralnych ma też inne oblicze: tzw. zasady oszczędności myślenia stosowane podczas wyjaśniania obserwowanych zjawisk (brzytwa Ockhama, kanon Lloyda Morgana). Odkąd w metodologii badań naukowych zaczęła obowiązywać zasada falsyfikowalności Karla Poppera, w badaniach behawioralnych odchodzi się jednak od redukcjonistycznego wyjaśniania obserwowanych zjawisk i stosuje się podejście opierające się na doświadczalnym testowaniu kolejnych hipotez, proponujących różne alternatywne wyjaśnienia obserwowanych zjawisk, niekoniecznie najprostsze. Klasyczna etologia była tzw. obiektywistyczną nauką o zachowaniu się: jej zwolennicy nie negowali istnienia u zwierząt zjawisk subiektywnych, jednak odwoływanie się do nich nie było uznawane za wystarczające wyjaśnienie mechanizmów badanych zjawisk. Obecnie możemy jednak stawiać coraz śmielsze hipotezy dotyczące subiektywnych przeżyć zwierząt dzięki rozwojowi zaawansowanych technik neuroobrazowania, takich jak funkcjonalny rezonans magnetyczny (fMRI). Nauki behawioralne stale się rozwijają, a stosowane w nich metody ciągle się doskonalą. Można więc mieć nadzieję, że filozofia i nauki behawioralne jeszcze przez długi czas będą wspólnie wzbogacać naszą wiedzę o czynnikach kształtujących zachowanie zwierząt i człowieka.

Słowa kluczowe: etologia, nauki behawioralne, instynkt, przepływ informacji, redukcjonizm, zasada oszczędności myślenia, falsyfikowalność, procesy subiektywne. 

 

–––––––––

 

Józef Andrzej Stuchliński

Instytut Filozofii UW, ul. Krakowskie Predmieście 3, Warszawa.

E-mail: pelnomocnik@wszechnicapolska.home.pl  

 

O MODELOWANIU FORMALNYM CZYNNIKÓW I MECHANIZMÓW EWOLUCJI

 

STRESZCZENIE

Obok powszechnie znanej odmiany formalnego modelowania zjawisk biologicznych, szczególnie ewolucyjnych, rozwijanej w postaci matematycznej, warto byłoby podjąć także próby modelowania formalnego zjawisk organicznych przy użyciu współczesnej logiki. Dotyczy to w szczególności kolektywnego (w mereologii) lub dystrybutywnego (w teorii mnogości) rozumienia klas lub zbiorów wielu przedmiotów, np. organizmów żywych, ich populacji i gatunków, a także składników organicznych właściwych poszczególnym organizmom (molekuły, komórki, organy). Ujęcie kolektywne odnosiłoby się do stanu owych zbiorów lub klasy, o ile są one warunkowane obiektywnie w samej przyrodzie. Natomiast ujęcie dystrybutywne dotyczyłoby językowo–badawczego przybliżania się wiedzy biologicznej do adekwatnego ujmowania owych zależności przyrodniczych.

Słowa kluczowe: czynniki i mechanizmy ewolucji, modelowanie matematyczne, modelowanie logiczne, klasy i zbiory kolektywne, klasy i zbiory dystrybutywne. 

 

–––––––––

 

Andrzej Gecow

Instytut Filozofii i Socjologii PAN.

E-mail: gecow@op.pl; andrzejgecow@gmail.com  

 

WSPÓŁCZESNY POWRÓT DO LAMARCKA W ZGODZIE Z DARWINEM

 

STRESZCZENIE

Obecnie żywo dyskutuje się „wymiar lamarkowski” i „mechanizmy lamarkowskie” zaznaczając, że są one zgodne z Darwinem, ale wymagają rozszerzenia: Modern Synthesis do Extendent Evolutionary Synthesis. Oba te niefortunnie związane z Lamarckiem terminy rzeczywiście określają grupę zjawisk, której symbolem są sformułowania Jabłonki „niektóre zmiany ewolucyjne powstają nie losowo, lub nawet według instrukcji”. Mechanizmy lamarkowskie prowadzące do tych zmian ewolucyjnych powstały jednak drogą darwinowską znacznie wcześniej. O tym wcześniejszym etapie mówi się zbyt rzadko, a typowe rozumienie lamarkizmu silnie sugeruje jego brak. Termin „lamarkizm” rozumiany był i jest bardzo różnie zarówno w różnym czasie jak i w różnych tradycjach narodowych i ideologicznych, a zazwyczaj obarczony zbyt uproszczonym rozumieniem Lamarcka. Większość kontrowersji w zakresie tych zagadnień wynika ze zbyt malej precyzji wypowiedzi, a ta z niedoceniania: definiowania, specyfikacji założeń i wnioskowania abstrakcyjnego.

Słowa kluczowe: lamarkizm, mechanizmy lamarkowskie, dziedziczenie cech nabytych, Extendent Evolutionary Synthesis. 

 

–––––––––

 

Krzysztof Chodasewicz

 

ŻYCIE I UMYSŁ. DWIE STRONY TEGO SAMEGO ZJAWISKA?

 

STRESZCZENIE

Celem artykułu jest rozważenie możliwych relacji między kategoriami „umysł” i „życie”. Zdaniem niektórych autorów, kategorie te są ściśle ze sobą powiązane lub nawet stanowią dwie strony tego samego zjawiska. Tezę tę poddaję analizie i ocenie w świetle różnorodnych podejść do zagadnienia definiowania życia, w szczególności nurtu metabolicznego (kładącego nacisk na samotworzenie i samopodtrzymywanie się) oraz nurtu ewolucyjnego (który koncentruje uwagę na ewolucji drogą doboru naturalnego). Pierwszy z tych nurtów reprezentuje koncepcja autopoiesis Humberto Maturany i Francisco Vareli, drugi zaś cybernetyczna definicja życia autorstwa B. Korzeniewskiego oraz zaproponowana przez J. H van Haterena modyfikacja darwinowskiej definicji życia. Szczególnie interesująca wydaje się możliwość nawiązania relacji miedzy kategoriami umysłu i życia na gruncie podejścia ewolucyjnego.

Słowa kluczowe: definicje życia, relacja między życiem a umysłem, życie a poznanie, autopoiesis, cybernetyczna definicja życia, darwinowska definicja życia.  

 

–––––––––

 

Aleksander A. Ziemny

Zakład Filozofii Nauki, Instytut Filozofii UAM, ul. Szamarzewskiego 89c, 60-568 Poznań.

E-mail: aleksander.ziemny@amu.edu.pl  

 

O PROBLEMATYCE KONCEPTUALIZACJI POJĘCIA GENU

 

STRESZCZENIE

W tym artykule prowadzona jest wstępna analiza historyczno-problemowa dotycząca konceptualizacji pojęcia genu na gruncie genetyki molekularnej. Punktem wyjścia jest historyczny zarys relacji genetyki klasycznej oraz genetyki molekularnej; wskażę, w jaki sposób bagaż konceptualny genetyki klasycznej wpływał na rozwój pojęcia genu stosowanego w ramach genetyki molekularnej. Następnie zaprezentuję kilka prób uchwycenia w ramach filozofii nauki różnych podejść do zagadnienia pojęcia genu, m. in. sceptycyzmu względem genów oraz koncepcji genu nominalnego. Na bazie tych tropów nakreślę intuicję mówiącą, że koncepcja genu funkcjonująca w ramach genetyki molekularnej powinna być rozpatrywana z punktu widzenia eksperymentalizmu oraz pragmatyzmu. Wydaje się, iż należy pojęcie genu na gruncie genetyki molekularnej konceptualizować możliwie szeroko i w odniesieniu do materiału genetycznego, aby mogło pozostać funkcjonalne.

Słowa kluczowe: filozofia biologii, genetyka, nowy eksperymentalizm. 

 

–––––––––

 

Iwona Olejniczak

Instytut Filozofii UAM, Poznań, ul. Szamarzewskiego 89c.

E-mail: iw.olejniczak@gmail.com  

 

INTENCJONALNE ZACHOWANIA MAŁP CZŁEKOKSZTAŁTNYCH

 

STRESZCZENIE

Przedmiotem rozważań w niniejszym artykule będą intencjonalne zachowania małp człekokształtnych. Poprzez analizę obserwacji terenowych spróbuję odpowiedzieć na pytanie czy zachowania intencjonalne są zachowaniami czysto ludzkimi, czy może występują również w świecie zwierząt. Przedstawię koncepcję Michaela Tomasello, w której dzieli on intencjonalność na kilka poziomów i przyporządkuję zachowania małp do poziomów zaproponowanych przez tego autora.

Słowa kluczowe: intencjonalność, intencjonalność jednostkowa, intencjonalność współdzielona, intencjonalność kolektywna, małpy człekokształtne, szympansy, środowisko naturalne.  

 

–––––––––

 

Leszek Żuk

Instytut Filozofii Uniwersytetu Wrocławskiego.

E-mail: leszuk@vp.pl  

 

KIERUNKOWOŚĆ PROCESÓW EWOLUCJI

 

STRESZCZENIE

Jednym z fundamentalnych problemów w naukach o ewolucji jest kierunek ewolucji na różnych poziomach organizacji materii. Zgodnie z tradycyjnymi interpretacjami teleologicznymi, ewoluujące układy powinny rozwijać się ku stanowi ostatecznemu – celowi. Jednak w większości przypadków taki cel jest nieokreślony; uczeni go nie znają. Jednak mogą oni odkryć ogólna tendencję lub serię zmian w czasie – teleonomię lub kierunkowość opartą głównie na wewnętrznym wzorcu ewoluującego układu, jednak modyfikowaną także przez oddziaływania z zewnątrz. Procesy teleonomiczne są odpowiedzialne za wszystkie procesy ewolucyjne włączając w to przejścia z jednego układu organizacji do innego.

Słowa kluczowe: ewolucja, poziomy organizacji materii, procesy teleonomiczne.  

 

–––––––––

 

Dariusz A. Szkutnik

badacz niezależny

 

W POSZUKIWANIU PRZYCZYN DYNAMICZNEGO ROZWOJU ORGANICZNEGO. UWAGI METODOLOGICZNE

 

STRESZCZENIE

Zamiarem badawczym autora jest naświetlenie problemów związanych z przebiegiem procesów regulacyjnych w rozwoju struktur żywego organizmu. W kontekście tak zakrojonego obszaru badawczego powstaje pytanie o rolę czynników i mechanizmów przyczynowych, rządzących procesami regeneracji i nowotworzenia. Pomimo ogromnej już zdobytej wiedzy w tym zakresie, droga do uruchomienia funkcjonalnej regeneracji niektórych struktur organizmu jest jednak ciągle daleka.

Słowa kluczowe: regeneracja, rozwój, przyczyna, czynniki.

 

–––––––––

 

Alicja Kubica

Instytut Filozofii i Socjologii, Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN, ul. Podchorążych 2, 30-084 Kraków.

E-mail: alicewanderer@gmail.com  

 

TYTAN VERSUS ENCELADUS, CZYLI O MNOGOŚCI TEORII BIOGENEZY I ŚWIADOMOŚCI FILOZOFICZNEJ UCZONYCH

 

STRESZCZENIE

Niniejszy tekst powstał na podstawie wywiadów przeprowadzonych z uczonymi Caltechu (Pasadena, USA) w 2018 roku. Rozmowy dotyczyły typów współczesnych teorii biogenezy oraz roli przesłanek filozoficznych w nich przyjmowanych. Badacze odnieśli się także do problematyki popularyzacji nauki. Światopogląd naukowy kształtowany jest bowiem (oraz utrwalany) przez publikacje popularyzatorskie. Odpowiedzieli również na pytania odnoszące się do osobistych przekonań dotyczących początków życia na Ziemi oraz wpływu tychże na pracę ich samych a także grup badawczych, do których należą.

Słowa kluczowe: biogeneza, synteza teoretyczna, popularyzacja wiedzy.  

 

–––––––––

 

Włodzimierz Ługowski

Instytu Filozofii i Socjologii PAN, Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa.

E-mail: wlugowsk@fispan.waw.pl  

 

ŻYCIE JAKO NATURALNA WŁASNOŚĆ MATERII. NA TROPIE „SPRAWCÓW” PRZEŁOMU W PRZYRODOZNAWSTWIE HISTORYCZNYM

 

STRESZCZENIE

Praca stanowi przyczynek do zrozumienia filozoficznego wymiaru przełomu, jaki dokonał się w dwudziestowiecznym przyrodoznawstwie historycznym wskutek ekstrapolacji darwinowskiej idei ewolucji na obszar materii nieożywionej i sformułowania na tej podstawie szeregu teorii przedbiologicznej ewolucji chemicznej. Ujawnione zostały skutki, jakie ma nietrafne rozpoznanie filozoficznych podstaw (szeroko rozumianej) nauki o ewolucji: z jednej strony – dla samych uczonych-przyrodników, z drugiej zaś – w znacznie szerszym, światopoglądowym wymiarze ich badań.

Słowa kluczowe: natura życia, przedbiologiczna ewolucja chemiczna, biogeneza, światopogląd.

 

–––––––––

 

Stanisław Czerniak

Instytut Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, 00-330 Warszawa, ul. Nowy Świat 72.

E-mail: stanislaw.l.czerniak@wp.pl  

 

KONCEPCJA KAPITALIZMU AKADEMICKIEGO RICHARDA MÜNCHA. REKONSTRUKCJA I FILOZOFICZNY KOMENTARZ

 

STRESZCZENIE

Autor rekonstruuje w tekście główne wątki koncepcji kapitalizmu akademickiego Richarda Müncha. Odwołując się do takich kategorii jak „uniwersytet audytowy” czy „uniwersytet jako przedsiębiorstwo” niemiecki socjolog przeciwstawia w krytycznym duchu aktualny model zarządzania nauką dawnemu nowożytnemu modelowi pracy badawczej pojmowanej jako „wymiana darów”. W sensie socjo-psychologicznym mamy tu do czynienia ze strukturą komunikacji społecznej, której rodowód sięga takich instytucji społecznych jak potlacz u indiańskich plemion Północnej Ameryki opisywany przez Marcela Maussa. Münch pokazuje podobieństwa pomiędzy tym archaicznym i współczesnym, odnoszącym się do psychospołecznych fundamentów praxis naukowej, modelem wymiany darów i na tym tle rozwija szczegółowo swą koncepcję kapitalizmu naukowego. Konkluzję tych rozważań stanowi krytyczna teza, że nauka posiada własną, niezbywalną autonomię aksjologiczną i wymiar antropologiczny, które ulegają degeneracji w toku kapitalistycznej „kolonizacji” nauki przez systemy władzy państwowej i pieniądza (Münch odwołuje się tu do filozoficznej argumentacji Jürgena Habermasa). Tekst zawiera także liczne refleksje autora poszerzające filozoficzny horyzont analiz Müncha.

Słowa kluczowe: kapitalizm akademicki, uniwersytet audytowy, uniwersytet jako przedsiębiorstwo, potlacz, wymiana darów, prestiż, tożsamość podmiotu, antropologia nauki.

 

–––––––––

 

Małgorzata Czarnocka

Instytut Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa.

E-mail: mczarnoc@ifispan.waw.pl  

 

EDMUNDA HUSSERLA IDEA NAUKI I PROJEKT FENOMENOLOGII JAKO NAUKI ŚCISŁEJ

 

STRESZCZENIE

Śledzę wieloletnie zmagania Edmunda Husserla nad wypracowaniem idei nauki. Idea ta miała dla Husserla kardynalne metafilozoficzne znaczenie: służyła do uformowania właściwej filozofii (fenomenologii), tj. takiej, która ma być ścisłą nauką – nową i wyższą jej postacią. Husserlowska idea nauki nie jest dowolnym projektem indywidualnych badaczy, środowisk uczonych, grup, lecz samą istotą nauki — niezmienną, uniwersalną, niepodlegającą przekształceniom wraz ze zmianami społeczno- kulturowymi, ahistoryczną, niezrelatywizowaną do naukowej praxis.

Słowa kluczowe: idea nauki, Edmund Husserl, nauki pozytywne, filozofia jako ścisła nauka, fenomenologia.  

 

–––––––––

 

Tomáš Čanal  

Department of Philosophy and Applied Philosophy, University of Ss. Cyril and Methodius in Trnava, Námestie J. Herdu 2, 917 01 Trnava, Slovakia.  

E-mail: tomas.cana73@gmail.com   

 

ZNAJOMOŚĆ JĘZYKA A RADYKALNY SCEPTYCYZM

 

STRESZCZENIE

Według Kartezjusza, możliwe jest skuteczne zwątpienie we wszystkie aspekty świata zewnętrznego, poza językiem. Według Wittgensteina, zwątpienie w cały świat zewnętrzny z wyjątkiem języka nie jest niczym więcej niż zwątpieniem w świat wewnętrzny włącznie z językiem. Dlaczego? Otóż żaden użytkownik języka nie jest bardziej pewny znaczenia swoich słów, niż pewny jest bytów zewnętrznych, które uważa za niepodważalne (np. że ma dwie ręce i dwie nogi). Bez tego powiązania konstytutywnego, nie byłoby komunikacji sensu definitywnego. Wittgenstein sugeruje, że kiedy autor „Medytacji o pierwszej filozofii” przyjmuje hipotezę „złośliwego demona”, odnosimy tylko wrażenie, jakobyśmy mieli do czynienia z językiem (albo czytali tekst). W istocie mamy do czynienia z symptomami nieco innego zjawiska. Celem tej pracy jest zbadanie Wittgensteinowskiej krytyki możliwości przyjęcia tak radykalnie sceptycznego stanowiska.

Słowa kluczowe: wątpienie kartezjańskie, pewność, Kartezjusz, epistemologia, zły zwodziciel, wiedza, sceptyzm, Wittgenstein.

 

–––––––––

 

Jadwiga Skrzypek-Faluszczak  

Faculty of Sociology and History Institute of Sociology, University of Rzeszów, Aleja Rejtana 16c, 35-959 Rzeszów, Poland.  

E-mail: jadwiga_f@interia.pl   

 

ZRÓDŁA FILOZOFICZNEJ REFLEKSJI. IRRACJONALNOŚĆ RACJONALNOŚCI JAKO PODŁOŻE

 

STRESZCZENIE

Praca ta bierze sobie za cel rekonstrukcję kultury, która przyczyniła się do powstania filozoficznego namysłu. Moim celem jest podkreślenie dwóch ważnych czynników: religii, przenoszącej doświadczenia osobiste oraz wagę pewnych idei zawartych w tej kulturze. Źródła myślenia filozoficznego można dopatrywać się w strukturze polis. Jedynie na jej podstawie mogły powstać idee mądrego człowieka i obywatela jak i religijnie zorientowanej jednostki ludzkiej. Greckie polis przeciera szlak nowego stylu w myśleniu poprzez tworzenie dla obywateli warunków do podążania za ideałem niezależnie od zajmowanej w społeczeństwie pozycji. Wysoka pozycja wiedzy jako moralnej refleksji zespolonej z religijnością pozwala na myślenie według praw logosu. W końcu, doświadczenie oferowane przez kulty misteryjne prowadzi do transformacji własnej egzystencji i powstania innego niż wcześniej sposobu rozpoznawania rzeczywistości. Bez wątpienia, wszystkie elementy powiązane ze strukturą polis wraz z ich wartościami prowadzą do powstania nowego sposobu refleksji w formie filozofii. Można powiedzieć, że filozoficzna obiektywność jest poprzedzona subiektywnością, a korzenie racjonalności sięgają irracjonalności.

Słowa kluczowe: irracjonalność, bóstwo, struktura polis, filozofia, doświadczenie religijne. 

 

–––––––––

 

Marzenna Cyzman

Instytut Literatury Polskiej, UMK Toruń, ul. Fosa Staromiejska 3, 87 – 100 Toruń

E-mail: mcyzman@umk.pl  

 

ZASKAKUJĄCE POJĘĆ WĘDRÓWKI I ZWIĄZKI. O KOLEKTYWIE MYŚLOWYM LUDWIKA FLECKA I WSPÓLNOCIE INTERPRETACYJNEJ STANLEYA FISHA

 

STRESZCZENIE

Celem artykułu jest porównanie kolektywu myślowego i wspólnoty interpretacyjnej, dwu zaskakująco do siebie podobnych pojęć sformułowanych niezależnie przez Ludwika Flecka i Stanleya Fisha. We współczesnym dyskursie oba te pojęcia zwykło się utożsamiać, tymczasem dokładna analiza kontekstów użycia interesujących terminów poświadcza, że odpowiednikiem wspólnoty interpretacyjnej jest zarówno pojęcie kolektywu, jak i stylu myślowego, oba te terminy w rozważaniach Fisha ulegają bowiem kontaminacji. Dokładna repartycja pojęcia wspólnoty interpretacyjnej wydaje się istotna ze względu na częstość jego wykorzystywania w pracach z zakresu interpretacji i poznania literaturoznawczego. W artykule zostają także przedstawione ogólniejsze uwagi na temat funkcjonowania i możliwej genezy tego typu sobowtórów pojęciowych i ich roli w poznaniu naukowym.

Słowa kluczowe: Ludwik Fleck, Stanley Fish, kolektyw myślowy, wspólnota interpretacyjna, sobowtóry pojęciowe.  

Spis treści 7/2019 część 2

FILOZOFIA I NAUKA
Studia filozoficzne i interdyscyplinarne
Tom 7, część 2, 2019

 


Od Redakcji – O CZĘŚCI 2 TOMU 7 CZASOPISMA FILOZOFIA I NAUKA. Studia filozoficzne i interdyscyplinarne 


FILOZOFICZNE PROBLEMY NAUK BIOLOGICZNYCH.

W DZIEWIĘĆDZIESIĄTĄ ROCZNICĘ URODZIN PROFESORA LESZKA KUŹNICKIEGO
Blok tematyczny pod redakcją Włodzimierza Ługowskiego


Włodzimierz ŁugowskiFilozoficzne problemy nauk biologicznych w dziewięćdziesiątą rocznicę urodzin Profesora Leszka Kuźnickiego. Wprowadzenie do bloku 
Leszek KuźnickiCzy i jak definiować życie 
Krzysztof ChodasewiczOsobnik, organizm i życie 
Adrianna GrabiznaJaka matka, taka córka – evo-devo i pojęcie rozszerzonego dziedziczenia w kontekście psychologii oraz mechanizmu międzypokoleniowego przekazu stylu przywiązania i zdolności do mentalizowania 
Ewa Joanna GodzińskaEtologia i co dalej? Niektóre filozoficzne kwestie kształtujące badania zachowania zwierząt 
Józef Andrzej StuchlińskiO modelowaniu formalnym czynników i mechanizmów ewolucji
Andrzej GecowWspółczesny powrót do Lamarcka w zgodzie z Darwinem 
Krzysztof ChodasewiczŻycie i umysł. Dwie strony tego samego zjawiska? 
Aleksander A. ZiemnyO problematyce konceptualizacji pojęcia genu 
Iwona OlejniczakIntencjonalne zachowania małp człekokształtnych 
Leszek ŻukKierunkowość procesów ewolucji 
Dariusz A. SzkutnikW poszukiwaniu przyczyn dynamicznego rozwoju organicznego. Uwagi metodologiczne 
Alicja KubicaTytan versus enceladus, czyli o mnogości teorii biogenezy i świadomości filozoficznej uczonych 
Włodzimierz ŁugowskiŻycie jako naturalna własność materii. Na tropie „sprawców” przełomu w przyrodoznawstwie historycznym 

 

Studia i rozprawy
Stanisław CzerniakKoncepcja kapitalizmu akademickiego Richarda Müncha. Próba rekonstrukcji i filozoficznego komentarza 
Małgorzata CzarnockaEdmunda Husserla idea nauki i projekt fenomenologii jako nauki ścisłej 
Tomáš ČanalKnowledge of Language and a Radical Scepticism 
Jadwiga Skrzypek-FaluszczakSources of Philosophical Reflection. Irrationality of Rationality as a Substrate 
Marzenna CyzmanZaskakujące pojęć wędrówki i związki. O kolektywie myślowym Ludwika Flecka i wspólnocie interpretacyjnej Stanleya Fisha