Archiwa autora: Małgorzata Czarnocka

Spis treści 5/2017

FILOZOFIA I NAUKA
Studia filozoficzne i interdyscyplinarne
Tom 5, 2017

 

O V tomie czasopisma FILOZOFIA I NAUKA. Studia filozoficzne i interdyscyplinarne (s. 5)

 

I. Rozdział książki Moralbewußtsein und kommunikatives Handeln Jürgena Habermasa

Filozofia jako instancja rezerwująca niektóre miejsca dla nauk i interpretująca kulturę w jej całości (s. 11)

 

II. Studia i rozprawy

 

ORGANIZM, CIAŁO, TOŻSAMOŚĆ, TECHNIKA

blok tematyczny pod redakcją Ewy Nowak

 

Ewa NowakOrganizm, ciało, tożsamość, technika (s. 27)

Ewa Nowak, Roberto Franzini TibaldeoOrganizm i wolność. Filozofia życia i etyka nauk o życiu (s. 29)

Małgorzata Leśniewska, Piotr LeśniewskiCiało „nienormalne”. O roli anomalii w rozwoju nauk biologicznych (s. 49)

Ewa Nowak„Ustrój cielesny” w doświadczeniu podmiotowym i międzypodmiotowym: zrozumieć fenomen allotransplantacji (s. 61)

Filip BardzińskiO holistycznym modelu ludzkiej natury u Maine de Birana i Michela Henry (s. 89)

Paweł CiniewskiAmbiwalencja transhumanizmu wobec cielesności (s. 105)

Jonasz PawlaczykJaka przyszłość dla cielesności? (s. 117)

 

FILOZOFIA NAUK SPOŁECZNYCH – TEORIA I PRAKTYKA

blok tematyczny pod redakcją Marioli Kuszyk-Bytniewskiej

 

Mariola Kuszyk-BytniewskaFilozofia nauk społecznych – teoria i praktyka. Kłopoty to nasza specjalność (s. 127)

Tomasz BurdzikDrapieżne czasopisma jako przykład nieetycznego publikowania (s. 131)

Mateusz SzymczychaPoza tekstem – o antropologii historyczno-kulturowej Christopha Wulfa (s. 151)

Paweł BytniewskiPrzeszłość i przyszłość antropologii kulturowej (s. 159)

Paweł UrbańskiJean Jacques Rousseau: oświecenie a sobą-pisanie (s. 169)

Mariola Kuszyk-BytniewskaObiektywność a obiektywizacja w naukach społecznych (s. 187)

* * *

Małgorzata CzarnockaO krytyce nauki (s. 197)

Ignacy S. FiutWiedza w ujęciu realizmu ewolucyjnego Bolesława Józefa Gaweckiego (s. 217)

Marcin UrbaniakWiedza w ujęciu determinizmu memetycznego (237)

Marcin UrbaniakDlaczego zwierzęta coś wiedzą? Zarys socjobiologicznej koncepcji wiedzy (s. 253)

Mariusz MazurekDwa typy modeli w nauce a problem odkrycia i zagadnienie reprezentacji (s. 271)

Andrzej WilkAbsolutyzm logiczny a ontologia (s. 289)

Józef L. KrakowiakAndrzeja Grzegorczyka endocentryczne „relacje ze sobą” jako związki z wartościami, kulturą czy życiem w ogóle (s. 299)

Paweł ZagożdżonZetknięcie dwóch paradygmatów – religijny psychiatra (s. 311)

Magdalena ŁataObraz Melancholia Jacka Malczewskiego w kontekście teorii lingwistyki kognitywnej (s. 323)

 

5/2017

Ewa Nowak, Roberto Franzini Tibaldeo

Instytut Filozofii, UAM Poznań, ul. Szamarzewskiego 89c, 60-568 Poznań

E-mail: ewanowak@amu.edu.pl

Université Catholique de Louvain, Place de l’Université 1, 1348 Louvain-la-Neuve, Belgia

E-mail: roberto.franzini@uclouvain.be

 

ORGANIZM I WOLNOŚĆ. FILOZOFIA ŻYCIA I ETYKA NAUK O ŻYCIU

 

STRESZCZENIE

Autorzy omawiają założenia ontologii żywego bytu wedle Hansa Jonasa. Potencjał życia ewoluuje aż do chwili, gdy człowiek zaczyna rozwijać swoje technologie, rozum, wolność, a wreszcie i odpowiedzialność, zdolną pohamować ekscesywne nadużywanie technologii i chronić własne, otwarte potencjalności. Artykuł czerpie z idei opisanych w Organismus und Freiheit (ang. The Phenomenon of Life), które to dzieło Jonas uważał za swe opus magnum.

Słowa kluczowe: Hans Jonas, żywy byt, organizm, ontologia postdualistyczna, teleologia, ewolucja, wolność, odpowiedzialność, technologia, ryzyko, etyka, filozofia, nauka.  

 

 

 

Małgorzata Leśniewska, Piotr Leśniewski

Zakład Zoologii Ogólnej, Instytut Biologii Środowiska UAM, ul. Umultowska 89, 61-614 Poznań

E-mail: malgorzata.lesniewska@amu.edu.pl

Zakład Logiki i Metodologii Nauk, Instytut Filozofii UAM, ul. Szamarzewskiego 89c, 60-568 Poznań

E-mail: grus@amu.edu.pl

 

CIAŁO „NIENORMALNE”. O ROLI ANOMALII W ROZWOJU NAUK BIOLOGICZNYCH

 

STRESZCZENIE

W ostatnich latach odkryto szereg anomalii u osobników gatunku Haplophilus subterraneus (Shaw, 1789) w gromadzie Chilopoda. Ten szczególny przypadek ciała zdeformowanego prowokuje do ponownego odczytania historii i kształtowania się postaw kulturowych wobec ciał obarczonych anomaliami. W artykule prezentujemy zmiany postrzegania, postaw oraz interpretacji form anomalnych od zdziwienia czy przerażenia aż po odczytanie, które umożliwiło olbrzymi postęp w nauce i wyjaśnieniu wielu elementów procesu rozwoju organizmów oraz ich ewolucji.

Słowa kluczowe: anomalia, ewolucja, rozwój, evo-devo.  

 

 

 

Ewa Nowak

Instytut Filozofii, Uniwersytet Adama Mickiewicza, ul. Szamarzewskiego 69c, Poznań

E-mail: ewanowak@amu.edu.pl

 

„USTRÓJ CIELESNY” W DOŚWIADCZENIU PODMIOTOWYM I MIĘDZYPODMIOTOWYM: ZROZUMIEĆ FENOMEN ALLOTRANSPLANTACJI

 

STRESZCZENIE

Artykuł rozważa fenomenologiczne koncepcje ciała, pomocne w objaśnieniu doświadczenia, jakim jest przeszczep twarzy. Pierwsze trzy rozdziały ukazują krystalizację takich pojęć, jak ciało własne i tożsamość psychosomatyczna w filozofii, ostatnie trzy – ewolucję tych pojęć w kierunku intercielesności. Autorka stara się wyważyć stanowisko ontologiczne o charakterze nonredukcjonistycznym i postdualistycznym, przydatne w naukach o życiu i humanistyce medycznej. Redefinicja tożsamości somatycznej w obliczu przeszczepu twarzy (i generalnie: transplantologii) interesuje jedne i drugie nauki.

Słowa kluczowe: organizm, ciało własne, tożsamość somatyczna, intercielesność, allotransplant, twarz, fenomenologia, Husserl, Merleau-Ponty, Schmitz, Jonas, postdualizm.    

 

 

 

Filip Bardziński

Instytut Filozofii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, ul. Szamarzewskiego 69 c, Poznań

E-mail: fmbardzinski@gmail.com

 

O HOLISTYCZNYM MODELU LUDZKIEJ NATURY U MAINE DE BIRANA I MICHELA HENRY

 

 STRESZCZENIE

Kartezjański dualizm uznaje się współcześnie za źródło i podstawę postępującego rozwoju nauk przyrodniczych i medycznych. Równocześnie, jest on przyczyną redukcjonistycznych i materialistycznych pokus w pojmowaniu człowieka jako wyłącznie biologicznego mechanizmu, którego egzystencję można w całości opisać językiem nauk przyrodniczych. W opozycji do tychże tendencji zaproponować chciałbym konkurencyjny, holistyczny model ludzkiej natury, oparty na filozofii i antropologii Maine de Birana oraz fenomenologii ciała Michela Henry, jako z jednej strony unikających tendencji redukcjonistycznych, z drugiej zaś – wyrosłych z oświeceniowego dziedzictwa nauk filozoficznych i medycznych.

Słowa kluczowe: Maine de Biran, Michel Henry, systemowa teoria zdrowia, redukcjonizm biologiczny, holizm.   

 

 

 

Paweł Ciniewski

Instytut Filozofii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, ul. Szamarzewskiego 89 c, 60-568 Poznań

E-mail: lorayanz@gmail.com

 

AMBIWALENCJA TRANSHUMANIZMU WOBEC CIELESNOŚCI

 

STRESZCZENIE

Artykuł rozpatruje stosunek nurtu transhumanistycznego do cielesności człowieka. Autor w pierwszym rzędzie przedstawia sześć rozumień cielesności według Toma Ziemke'go, w tym również takie, które przybliżają transhumanistyczną człowieka przyszłości. Następnie analizuje rolę ciała w projekcie postczłowieka, aby w sekcji końcowej ukazać dwuznaczne, ambiwalentne nastawienie do cielesności, stanowiące centralny problemat artykułu.

Słowa kluczowe: transhumanizm, ambiwalencja, cielesność, ucieleśnienie organizmoidalne, ucieleśnienie organizmiczne.    

 

 

 

Jonasz Pawlaczyk

Instytut Filozofii, Uniwersytet Adama Mickiewicza, ul. Szamarzewskiego 69 c, 60-568 Poznań

E-mail: jonaszpawlaczyk@wp.pl

 

JAKA PRZYSZŁOŚĆ DLA CIELESNOŚCI?

 

STRESZCZENIE

Artykuł przedstawia debatę nad potencjałem technologicznej modyfikacji ludzkiego ciała. Przywołuje stanowisko Juana Enriqueza, który uzasadnia potrzebę przeobrażania ciała i dobrodziejstwa płynące zeń dla jednostek i całej ludzkości. Czy mając możliwość technologicznego doskonalenia „standardowego" ciała biologicznego, powinniśmy z niej korzystać? Pytanie to nabiera jeszcze większego znaczenia, gdy pomyślimy o kolonizacji innych planet w razie jakiejś katastrofy. Enriquez uważa, że nieetycznie byłoby zaniechać doskonalenia ciała. Autor artykułu wykazuje pewne braki w rozumowaniach Enriqueza, w tym brak refleksji nad podmiotowością radykalnie zmodyfikowanego ciała ludzkiego.

Słowa kluczowe: modyfikacja ciała ludzkiego, technologia, przyszłość, bionika, Juan Enriquez.   

 

 

 

Tomasz Burdzik

Katedra Bioetyki Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II, ul. Kanoniczna 9/203, 31–069 Kraków

E-mail: tomasz.burdzik@gmail.com

 

DRAPIEŻNE CZASOPISMA JAKO PRZYKŁAD NIEETYCZNEGO PUBLIKOWANIA

 

STRESZCZENIE

Artykuł opisuje zjawisko “drapieżnych czasopism”, przedstawia ich charakterystyczne cechy, takie jak spamowanie czy wykorzystywanie fałszywych metryk oraz opisuje spowodowane tym problemy przynoszące szkodę nauce. Drapieżne czasopisma często nie prowadzą rzetelnego procesu recenzyjnego, pozwalając na tworzenie pseudonauki pod pozorem prawdziwej nauki. Drapieżne czasopisma często mają fikcyjny zespół redakcyjny, nie są przejrzyste w kwestiach finansów oraz siedziby, zawierają plagiaty i publikują niemalże wszystko. Wydawcy drapieżnych czasopism zachowują się nieetycznie. W zakończeniu artykułu wskazane jest, jak można uniknąć bycia ofiarą drapieżnych czasopism oraz jak można walczyć z drapieżnymi czasopismami.

Słowa kluczowe: drapieżne czasopisma, etyka publikacyjna, drapieżni wydawcy. 

 

 

 

Mateusz Szymczycha

doktorant w Szkole Nauk Społecznych Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, ul. Nowy Świat 72, 00–330 Warszawa

E-mail: mszymczycha@poczta.onet.pl

 

POZA TEKSTEM – O ANTROPOLOGII HISTORYCZNO-KULTUROWEJ CHRISTOPHA WULFA

 

STRESZCZENIE

Tekst przedstawia i syntetyzuje najważniejsze inspiracje teoretyczne i tezy antropologii historyczno-kulturowej Christopha Wulfa zaprezentowane w pracy Antropologia. Historia – kultura – filozofia, a ponadto sytuuje w szerszym kontekście poglądy jej autora na analogię kultury i języka, a także na wzajemne relacje myśli, języka i obrazu.

Słowa kluczowe: antropologia historyczno-kulturowa, ciało w kulturze, semiotyka.

 

 

 

Paweł Bytniewski

Zakład Antropologii Kulturowej, Instytut Filozofii Wydział Filozofii i Socjologii, UMCS, Plac Marii Skłodowskiej-Curie 4, 20-400 Lublin

E-mail: pbytniewski@poczta.umcs.lublin.pl

 

PRZESZŁOŚĆ I PRZYSZŁOŚĆ ANTROPOLOGII KULTUROWEJ

 

STRESZCZENIE

Kultury rozpoznajemy w różnicach, istoty ludzkie postrzegamy poprzez podobieństwa między nimi. Oto paradoks, który czyni antropologię kulturową trudną dla nas, ponieważ jej etos i metody zmuszają do zmiany sposobu percypowania własnego otoczenia społecznego. W rezultacie antropologia kulturowa wytwarza i rozwija całkiem szczególne doświadczenie siebie samego, które Jean-Jacques Rousseau nazwał sentiment d’existence. Jak sądził Claude Lévi-Strauss, Rousseau właśnie dlatego jest ojcem etnologii. Był on pierwszym europejskim intelektualistą, który zrozumiał, że wyobcowanie wobec Tego Samego jest ceną, jaką płacimy za możliwość poznania Innego. Jakie znaczenie dla zrozumienia Zachodu ma znikanie etnoświatów? W jaki sposób zacieranie zróżnicowania etno-świata ukształtowało nie tylko przeszłość i przyszłość antropologii kulturowej, ale także rozumienie przeszłości i przyszłości kultury, z jakiej się ona wywodzi? Antropologię kulturową albo antropologię społeczną, jak nazywa się ją w Wielkiej Brytanii, przenika pewien rodzaj niepewności co do jej statusu poznawczego. Antropologia kulturowa nie jest pewna, czy jej zainteresowanie światem egzotycznym jest na czasie. Dobrze tą współczesną kondycję antropologii kulturowej odzwierciedla książka Alana Barnarda zatytułowana Antropologia. Zarys teorii i historii. W rzeczywistości książka ta jest akademicką dyskusją na temat historii dyscypliny z dodaniem ekskursu na temat nowych zainteresowań antropologii kulturowej motywowanych wciąż aktywną percepcją różnicy. Oznacza to powrót w praktykach badawczych i pisarskich do spojrzenia z oddali na świat społeczny, który jest całkiem blisko. Artykuł dyskutuje problemy i opinie wyrażone we wspomnianej książce.

Słowa kluczowe: kultura, historia antropologii kulturowej, J. J. Rousseau, C. Lévi-Strauss, A. Barnard.    

 

 

 

Paweł Urbański

doktorant w Instytucie Filozofii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, ul. Szamarzewskiego 69c, 60-568 Poznań

E-mail: paziu1984@wp.pl

 

JEAN JACQUES ROUSSEAU: OŚWIECENIE A SOBĄ-PISANIE

 

STRESZCZENIE

Celem niniejszej pracy jest zaprezentowanie Jana Jakuba Rousseau jako antropologa nowoczesności. Twierdzę, że pomiędzy pisaniem Wyznań a pozostałymi pracami Rousseau, dotyczącymi źródeł pochodzenia porządku społecznego, istnieje wewnętrzny związek, który określa jego sposób poznania tego, co społeczne. Proponuję zdefiniować ów sposób jako poznanie usytuowane społecznie. Epistemologiczne ograniczenia związane z poznaniem usytuowanym stanowią ontologiczną szansę na uchwycenie złożoności społecznej bez redukowania jej do przedmiotu jako efektu syntetycznych zdolności oświeconego rozumu. Stąd też zawartość Wyznań można odczytywać jako pytanie: jakiego rodzaju prace powinien wykonać badacz, by osiągnąć autonomiczną pozycję, która pozwala spoglądać na świat społeczny z lotu ptaka? Twierdzę, że Rousseau w Wyznaniach i innych pracach wykonuje tę samą pracę pisania. Z jednej strony, rekonstruuje swoją własną sytuację społeczną jako myśliciela, co czyni go współczesnym antropologiem, który wnika w wielość światów społecznych. Z drugiej jednak strony, pisze również jak oświecony prawodawca, proponując nowy sposób przynależności społecznej jako uniwersalną postać politycznej wspólnoty. Stąd też rzemiosło pisania wspomnień, wyznań, listów, luźno formułowanych myśli itd. – swoistego rodzaju bycie-w-świecie każdego badacza – staje się prostym narzędziem, które umożliwia nieustający proces samo-odniesienia w praktyczno-teoretycznym wymiarze pracy naukowej, zwłaszcza w obszarze nauk społecznych.

Słowa kluczowe: Oświecenie, nauki społeczne, pismo, poznanie usytuowane.   

 

 

 

Mariola Kuszyk-Bytniewska

IF WFiS UMCS, Plac Marii Skłodowskiej-Curie 4, 20-400 Lublin

E-mail: mkuszykbyt@gmail.com

 

OBIEKTYWNOŚĆ A OBIEKTYWIZACJA W NAUKACH SPOŁECZNYCH

 

STRESZCZENIE

Obiektywność to kategoria mająca podwójne odniesienie; do poznania jako wartościowa jego cecha i do bytu jako określenie rzeczywistego istnienia tego, co domniemane jako realne. Tym niemniej nowożytne pojęcie obiektywności zmierza ku jego epistemologicznej interpretacji i dostosowane jest do nauk przyrodniczych, nie zaś społecznych. Tak więc na gruncie nauk przyrodniczych zrównano obiektywność z metodologiczną neutralizacją subiektywności. Ten powszechnie akceptowany pogląd stał się bardziej skomplikowany, gdy do głosu dochodzą nauki społeczne. Wskazanie na społecznie określone cechy obiektywności to punkt komplikacji w historii tego pojęcia, ponieważ nauki społeczne są uwikłane we wskazane powyżej podwójne odniesienie. W rezultacie wyłoniła się zasadnicza kwestia: problem relacji między obiektywnością a obiektywizacją jako praktycznym procesem urzeczywistnienia. Wzajemna zależność obiektywizacji i obiektywności wprowadza do teorii społecznej onto-epistemolgiczne charakterystyki obydwu określeń. Uczestniczą one na równi w problematyzowaniu pojęcia rzeczywistości społecznej. Głównym celem artykułu było ukazanie i dyskusja tego zagadnienia. W konkluzji zmierzam do wskazania swoistego statusu obiektywności w naukach społecznych.

Słowa kluczowe: obiektywność, obiektywizacja, nauki społeczne, epistemocentryzm.

 

 

 

Małgorzata Czarnocka

Instytut Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00–330 Warszawa

E-mail: mczarnoc@ifispan.waw.pl

 

O KRYTYCE NAUKI

 

STRESZCZENIE

Analizuję obecne negatywne nastawienie do nauki – dosyć powszechne w filozofii i poza nią, w pewnych środowiskach intelektualnych – i dowodzę, opierając się na dystynkcji ideał–praktyka nauki, że zarzuty wysuwane przeciw nauce w filozofii są wątpliwe, dotyczą głównie jej praktyki, a nie jej ideału. Dowodzę, że jednostronne i deformujące obraz nauki są dwa główne argumenty krytyki nauki: o instrumentalizacji rozumu poprzez naukę oraz o opresyjnej roli nauki we współczesnym świecie. Twierdzę, że obecnie powiększająca się przepaść pomiędzy ideałem nauki (tj. jej istotą wyłonioną już w starożytności, ufundowaną antropicznie) a jej dzisiejszą praktyką jest istotnym problemem i obecnej nauki i ludzkiego świata.

Słowa kluczowe: krytyka nauki, ideał nauki, praktyka nauki, Szkoła Frankfurcka, postmodernizm, rozum instrumentalny, społeczna funkcja nauki.

 

 

 

Ignacy S. Fiut

AGH Kraków, al. Adama Mickiewicza 30, 30-059 Kraków

E-mail: isf1949@o2.pl i isfiut@agh.edu.pl

 

WIEDZA W UJĘCIU REALIZMU EWOLUCYJNEGO BOLESŁAWA JÓZEFA GAWECKIEGO

 

STRESZCZENIE

Artykuł rekonstruuje poglądy polskiego filozofa, Bolesława Józefa Gaweckiego (1889–1984) związane z jego koncepcją realizmu ewolucyjnego, w którym kluczową rolę pełni ewolucyjna koncepcja wiedzy. Filozof uzasadnia swoje stanowisko rozwojem nauk przyrodniczych i społecznych w ramach tzw. „systematu metafizycznego”. Uważa, że wiedza jest formą adaptacji ewoluującego ludzkiego podmiot poznania do ewoluującego środowiska jego życia i działania. Poglądy te są rozwinięciem filozofii pozytywistycznej, szczególnie empiriokrytycyzmu rozwijanego w duch filozofii krytycznej Immanuela Kanta.

Słowa kluczowe: Bolesław Józef Gałecki, ewolucyjna koncepcja wiedzy, realizm ewolucyjny, systemat metafizyczny, Immanuel Kant.  

 

 

 

Marcin Urbaniak

Akademia Górniczo-Hutnicza, ul. Antoniego Gramatyka 8A, 30-059 Kraków

E-mail: murbaniak78@gmail.com  

 

WIEDZA W UJĘCIU DETERMINIZMU MEMETYCZNEGO

 

STRESZCZENIE

Artykuł prezentuje próbę przezwyciężenia teoretycznych ograniczeń związanych z rozumieniem i wyjaśnianiem pojęcia wiedzy. Przedstawione tutaj zostanie memetyczne ujęcie problematyki wiedzy, którego pierwszorzędnym celem jest pogłębiona analiza fenomenu wiedzy oraz wzbogacenie dotychczasowego pojęcia wiedzy o krzyżującą się perspektywę przyrodoznawczo-semiotyczną. Kolejnym celem jest próba odpowiedzi na pytanie o istotę wiedzy, sposób jej istnienia oraz zakres występowania. Omawiane są główne właściwości memów, ich cechy charakterystyczne, podstawowe funkcje i możliwa klasyfikacja. Rekonstruowane są również działania memetycznych mechanizmów wiedzy: formy uzewnętrzniania się wiedzy; proliferacji wiedzy; kooperacji i rywalizacji informacji.

Słowa kluczowe: memy, memetyka, ewolucja, wiedza proceduralna, wiedza deklaratywna.   

 

 

 

Marcin Urbaniak

Akademia Górniczo-Hutnicza, ul. Antoniego Gramatyka 8A, 30-059 Kraków

E-mail: murbaniak78@gmail.com

 

DLACZEGO ZWIERZĘTA COŚ WIEDZĄ? ZARYS SOCJOBIOLOGICZNEJ KONCEPCJI WIEDZY

 

STRESZCZENIE

Artykuł rekonstruuje pojęcie wiedzy w perspektywie socjobiologicznej. Koncentruję się na wybranych, reprezentatywnych stanowiskach, które rozumieją fenomen wiedzy w kontekście zjawisk logotaksji, neofilii, intencjonalności oraz tzw. teorii umysłu. Celem jest poddanie w wątpliwość pojęcia podmiotu wiedzy, jaki funkcjonuje w tradycyjnej epistemologii i antropologii filozoficznej, oraz poszerzenie zasięgu oddziaływania socjobiologicznej koncepcji poznania i wiedzy we współczesnej filozofii. Artykuł zawiera uwagi metodologiczne; analizę logotaksji jako naturalnej tendencji organizmów do poszukiwania i pochłaniania informacji, charakterystykę neofilii, czyli naturalnej skłonności do stałych zachowań eksploracyjnych, krytyczną dyskusję dotyczącą występowania zjawiska wiedzy i metapoznania wśród zwierząt pozaludzkich; podsumowanie rozważań.

Słowa kluczowe: socjobiologia, logotaksja, neofilia, ewolucja, wiedza-że, wiedza- jak.   

 

 

 

Mariusz Mazurek

współpracuje z Instytutem Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa

E-mail: mariuszmazure@o2.pl

 

DWA TYPY MODELI W NAUCE A PROBLEM ODKRYCIA I ZAGADNIENIE REPREZENTACJI

 

STRESZCZENIE

Przedmiotem artykułu są pojęcia modeli w wybranych filozoficznych koncepcjach nauki. W problematyce dotyczącej modeli wyróżniam dwa główne obszary tematyczne: 1) problematykę tworzenia nowej wiedzy przy użyciu modeli analogowych oraz opartych na metaforach; 2) problem reprezentacji rzeczywistości w wiedzy za pomocą modeli reprezentacjonistycznych. Stawiam tezę, że obecnie oba obszary tematyczne powinny być ze sobą połączone, aby koncepcje w nich formowane dały pełniejszy obraz nauki – zarówno w jej aspekcie synchronicznym jak i diachronicznym, oraz prezentowały pełniej istotę aktywności naukowej.

Słowa kluczowe: filozoficzne koncepcje wiedzy, model, analogia, metafora, reprezentacja.  

 

 

 

Andrzej Wilk

współpracuje z Instytutem Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa

E-mail: awilk@ifispan.waw.pl

 

ABSOLUTYZM LOGICZNY A ONTOLOGIA

 

STRESZCZENIE

Tekst jest poświęcony związkowi między logiką a ontologią w kontekście problemu prawdziwości zdań o przyszłości. Jednym z rozważanych problemów jest „niewrażliwość” logiki klasycznej na ontologiczny problem determinizm-indeterminizm.

Słowa kluczowe: determinizm, indeterminizm, prawda o przyszłości, Kazimierz Twardowski, Jan Łukasiewicz, Stanisław Leśniewski, Willard von Orman Quine, Donald Davidson, Georg Henrik von Wright.    

 

 

 

Józef L. Krakowiak

em. Instytut Filozofii UW, WSEZiNS, Łódź

E-mail: j.k.l@wp.pl

 

ANDRZEJA GRZEGORCZYKA ENDOCENTRYCZNE „RELACJE ZE SOBĄ” JAKO ZWIĄZKI Z WARTOŚCIAMI, KULTURĄ CZY ŻYCIEM W OGÓLE

 

STRESZCZENIE

Imperatyw Andrzeja Grzegorczyka; dawać świadectwo wewnętrznie przeżywanej prawdzie jest bliski personalizującemu egzystencjalizmowi chrześcijańskiemu, który nie tylko interpersonalnie uzewnętrzniania autentyczne przeżycia, ale — jak starożytni filozofowie życia – trenuje określonego typu postawę wobec bytu. Grzegorczyk w swej relacyjnej i aktywistycznej koncepcji osoby przeżywającej wartości podkreśla poznawczą, analityczną rolę samo-poznawania siebie na każdym z czterech poziomów wielowarstwowej struktury relacji, jaką jest ludzka osoba, jak i etyczną rolę samo-kształtowania jedności swej osobowej natury. Broniąc autonomii każdej ludzkiej osoby, pochwala wywieranie nacisku na siebie samego. Grzegorczyk odnawia antyczny wymiar etyki jako teorii i praktyki kształtowania siebie. W ujęciu Grzegorczyka – za Maslowem – odrzucana jest perspektywa psychologii braku, oparta o behawioryzm (naturalizm) i psychoanalizę. Człowiekowi przypisana jest humanistyczna perspektywa wzrostu i nadmiarowego charakteru przeżywania wartości jako głównego motoru ludzkiej aktywności.

Słowa kluczowe: Andrzej Grzegorczyk, etyka, egzystencjalizm chrześcijański, osoba, wartości.

 

 

 

Paweł Zagożdżon

Zakład Higieny i Epidemiologii, Gdański Uniwersytet Medyczny, Gdańsk 80-211, Dębinki 7

E-mail: pzagoz@gumed.edu.pl

 

ZETKNIĘCIE DWÓCH PARADYGMATÓW – RELIGIJNY PSYCHIATRA

 

STRESZCZENIE

Różnica pomiędzy psychiatrią a religią jest dość wąska. Wierzenia dotyczące przyczyny choroby czy nawet urojenia na tle religijnym są częstym elementem obrazu choroby. Mimo narastającej świadomości znaczenia duchowości w prowadzeniu leczenia pacjentów psychiatrycznych historyczne napięcie między religią a psychiatrią nie zawsze pozwala na uwzględnienie religii w praktyce. Gdzie kończy się granica naukowego paradygmatu w psychiatrii w kontekście problematyki religijnej? Czy religijny psychiatra powinien nakłaniać swoich pacjentów do swoich przekonań religijnych? Kiedy duchowy dylemat należy analizować z perspektywy psychopatologii? Religijny psychiatra stara się rozumieć doświadczenia religijne swoich pacjentów, gdyż dzięki takiej postawie uzyskuje osobisty wgląd w to, czego doświadcza pacjent bez konieczności zastosowania specjalistycznej wiedzy medycznej. Dane o związkach między religią a zdrowiem pokazują, że korzystniej jest uwzględniać problematykę religijną w podejściu terapeutycznym w kontekście chorób afektywnych i uzależnień, lecz nie w zaburzeniach psychotycznych.

Słowa kluczowe: psychiatria, choroba psychiczna, wierzenia religijne, religijny psychiatra.

 

 

 

Magdalena Łata

Uniwersytet Warszawski, Wydział Historyczny, Interdyscyplinarne Humanistyczne Studia Doktoranckie ul. Nowy Świat 69, 00-001 Warszawa

E-mail: magdalena.lata@onet.eu

 

OBRAZ MELANCHOLIA JACKA MALCZEWSKIEGO W KONTEKŚCIE TEORII LINGWISTYKI KOGNITYWNEJ

 

STRESZCZENIE

W artykule analizuję obraz Jacka Malczewskiego Melancholia w kontekście teorii lingwistyki kognitywnej, przenosząc zasady analizy paradygmatów językowych, badanych intensywnie od lat osiemdziesiątych XX wieku, w obszar sztuk wizualnych. W pracy odniosłam się do kilku głównych aspektów tych badań, wybierając takie ich zestawienia, które tworzą dopełniające i wzbogacające się nawzajem treści, przydatne dla wyznaczonego zadania. Analizę obrazu poprzedza zarys teorii metonimii, metafory i amalgamatów pojęciowych.

Słowa kluczowe: metonimia, metafora, amalgamat pojęciowy, integracja pojęciowa, George Lakoff, Mark Johnson, Gilles Fauconnier, Mark Turner.  

 

 

 

Spis treści 4/2016

FILOZOFIA I NAUKA
Studia filozoficzne i interdyscyplinarne
Tom 4, 2016

 

O IV tomie czasopisma FILOZOFIA I NAUKA. Studia filozoficzne i interdyscyplinarne (s. 5)

 

I. Rozdziały książki Nachmetaphysisches Denken II Jürgena Habermasa

Świat życia jako przestrzeń racji ucieleśnionych symbolicznie (s. 11)

Hipoteza na temat sensu rytuału w perspektywie historii gatunku (s. 29)

 

II. Studia i rozprawy

Paweł Bytniewski Althusser i Foucault – dwie epistemologie lektury (s. 43)

Małgorzata CzarnockaNauka konstytuowana przez interesy. O koncepcji Jürgena Habermasa (s. 61)

Konrad WaloszczykReligia i nauka w myśli Pierre’a Teilharda de Chardin (1881–1955) (s. 81)

Rafał MichalskiKoncepcja uprzestrzennionego podmiotu w filozofii Arnolda Gehlena (s. 95)

Jakub GomułkaNieintuicyjna czy niekonsekwentna teoria intencjonalności? Spór między Dennettem i Searlem ( s. 119)

Barbara TrybulecO czym myśli Microsoft? Kontrowersje wokół grupowego podmiotu poznania (s. 141)

Jarosław MrozekCzy odwrót od naturalizmu w fizyce? (s. 159)

Rafał Antoni KupczakSpojrzenie na problematykę antropogenezy w świetle sporu wokół wyników badań porównawczych działań narzędziowych małp (s. 169)

 

Blok tematyczny: FILOZOFIA NAUK SPOŁECZNYCH – TEORIA I PRAKTYKA

pod redakcją Marioli Kuszyk-Bytniewskiej

 

Mariola Kuszyk-BytniewskaWprowadzenie do bloku Filozofia nauk społecznych – teoria i praktyka (s. 189)

Krzysztof ArbiszewskiMy jako podmioty społecznie konstruowanej wiedzy. Reinterpretacje i uzupełnienia fenomenologii społecznej Petera Bergera i Thomasa Luckmanna (s. 191)

Andrzej W. NowakCzy Rwanda istnieje? Zwrot ontologiczny w studiach nad nauką i techniką i jego potencjalne aksjologiczne konsekwencje (s. 217)

Mirosław ChałubińskiLeszek Kołakowski – nieznany konstruktywista (s. 231)

 

Blok tematyczny: WOKÓŁ EWOLUCJONIZMU

 

Krzysztof ChodasewiczDobór naturalny, ewolucja kultury i paradoks Dawkinsa (s. 241)

Marcin UrbaniakFilogenetyczne uzasadnienie zjawiska rozumienia oraz wiedzy proceduralnej i deklaratywnej (s. 259)

Ignacy S. FiutPoznanie i wiedza w ewolucyjnym ujęciu Tadeusza Garbowskiego (s. 275)

 

Blok tematyczny: IDEA I TEORIA GESTALT – PRZESZŁOŚĆ I TERAŹNIEJSZOŚĆ

pod redakcją Stanisława Czerniaka

 

Silvia BonacchiGestalt as a Specialized Term: Its Conceptual Definition in Psychology and Philosophy (s. 295)

Danilo FaccaArystotelesowskie pojęcie formy i jego zastosowanie we współczesnej filozofii (s. 305)

Stanisław CzerniakWokół kategorialnych powiązań teorii postaci z klasyczną antropologią filozoficzną XX wieku (s. 315)

Anna MichalskaGestalt i rozwój nauki. Kuhna model zmiany naukowej w świetle teorii Gestalt (s. 327)

Jagna Brudzińska Typ jako dynamiczna struktura doświadczenia z perspektywy fenomenologii genetycznej (s. 335)

Przemysław ParszutowiczO związkach filozofii form symbolicznych z psychologią postaci (s. 349)

 

III. Polemiki i dyskusje

Stanisław CzerniakHans-Jörg Rheinberger o naturze i kulturze (s. 361)

Sławomir LeciejewskiWizualizacja i techniki notowania w naukach przyrodniczych (według Hansa-Jörga Rheinbergera) (s. 369)

 

IV. Przekłady

Arnold GehlenPrawda a irracjonalna pewność doświadczenia (s. 379)

4/2016

Paweł Bytniewski

Instytut Filozofii i Socjologii UMCS, pl. Marii Curie-Skłodowskiej 4, 20-031 Lublin.

Email: pbytniewski@tlen.pl

 

ALTHUSSER I FOUCAULT – DWIE EPISTEMOLOGIE LEKTURY

 

STRESZCZENIE

Filozoficzne rekonstrukcje tekstów, wypowiedzi, dyskursów, nauk – tak można sformułować  zadanie,  jakie  stawiają  sobie  Louis  Althusser  i  Michel  Foucault w swych pracach. Zadanie to pojmują nieidentycznie, choć ich drogi myślowe niejednokrotnie się krzyżowały. Tak czy inaczej pojmowane zadanie tego rodzaju zawiera pewien warunek istotny dla spełnienia wymogu czystości jego epistemologicznych intencji. W zamysł wkomponowany musi być pewien sposób odczytywania tekstów, który roszczenia poznawcze dyskursu-przedmiotu pozwalałby oddawać epistemologicznej krytyce. Spełnienie tego warunku nadawałoby całemu przedsięwzięciu charakter koncepcji produktywnej, wzbogacającej naszą wiedzę o sposobach mówienia prawdy, jakie zna historia myśli. W jakiej kulturze słowa wykształciły się propozycje omawianych autorów? Jak programy badawcze, jakimi stały się te rekonstrukcje, same odnoszą się do tej kultury? Przeczą jej, wpisują się w jej paradygmaty, poddają ją selektywnej krytyce? Jaką reformę stosunku znaczącego do znaczonego proponują? Oto kwestie podejmowane w artykule.

Słowa kluczowe: Althusser, Foucault, kultura słowa, lektura symptomalna, dyskurs.

 

 

 

Małgorzata Czarnocka

Instytut Filozofii i Socjologii  PAN,  ul.  Nowy Świat 72, 00–330 Warszawa.

Email: mczarnoc@ifispan.waw

NAUKA KONSTYTUOWANA PRZEZ INTERESY. O KONCEPCJI JÜRGENA HABERMASA

 

STRESZCZENIE

W artykule analizuję koncepcję Jürgena Habermasa trzech interesów i przyporządkowanych im trzech typów nauk, przedstawioną w Erkenntnis und Interesse (1968) oraz w Teorii i praktyce, w tekście Niektóre trudności próby związania teorii z praktyką. Wprowadzeniu do nowego wydania (1971). Dwie cechy tej koncepcji sprawiają, że jest ona aktualnie ważna. Po pierwsze, zawiera niestandardowy pogląd na naturę i rolę nauki. Po drugie, jest rzadką obecnie koncepcją poznania ufundowaną antropologicznie, z odcieniem transcendentalizmu i z rozbudowanymi wątkami ewolucjonistycznymi, jednak przełamującą redukcjonizm konsekwentnych epistemologii ewolucyjnych poprzez wprowadzenie sfery duchowej, transcendującej biologiczność.

Słowa kluczowe: Jürgen Habermas, interes poznawczy, rola nauki.

 

 

 

Konrad Waloszczyk

Szkoła Główna Służby Pożarniczej w Warszawie, ul. Słowackiego 52/54, 01–629 Warszawa.

Email: konradw@upcpoczta.pl

RELIGIA I NAUKA W MYŚLI PIERRE’A TEILHARDA DE CHARDIN (1881–1955)

 

STRESZCZENIE

Celem niniejszego tekstu nie jest szczegółowa analiza myśli francuskiego jezuity, ale przypomnienie niektórych jej głównych tez ze szczególnym uwzględnieniem nauki i religii. Poświęcam też nieco miejsca ich krytyce. W końcowej części stawiam pytanie, czy tezy te są w jakikolwiek sposób falsyfikowalne.

Słowa kluczowe: kosmogeneza, ewolucja, świadomość, noosfera, religia, nauka, technika.

 

 

 

Rafał Michalski

Instytut Filozofii, Uniwersytet im. Mikołaja Kopernika, Fosa Staromiejska 1, 87–100 Toruń.

E-mail: metasis@umk.pl

KONCEPCJA UPRZESTRZENNIONEGO PODMIOTU W FILOZOFII ARNOLDA GEHLENA

 

STRESZCZENIE

Artykuł podejmuje problematykę podmiotowości w świetle antropologii filozoficznej i teorii instytucji Arnolda Gehlena. Głównym jego celem jest rekonstrukcja teorii upodmiotowienia obecna w dziele niemieckiego antropologa w postaci heterogenicznych, często niepowiązanych ze sobą bezpośrednio motywów. Opisując kolejne stadia upodmiotowienia, pokażemy, że proces ten zachodzi w „fenomenalnej przestrzeni” ludzkiej cielesności podporządkowanej wymogom działania (1) i wymaga wsparcia ze strony zewnętrznych, instytucjonalnych urządzeń. Kolejne omówione w artykule stadia rozwojowe to: sensomotoryczna  kontrola  i  regulacja  popędów (2), habitualizacja i rytualizacja zachowań (3) oraz instytucjonalizacja (4). Rezultatem tych procesów jest, według Gehlena, powstanie charakteru (hexis) (5) oraz świadomości (6).

Słowa kluczowe: Arnold Gehlen, antropologia filozoficzna, uprzestrzenniony podmiot, urządzenia instytucjonalne.

 

 

 

Jakub Gomułka

Wydział Filozofii Uniwersytet Papieski Jana Pawła II, ul. Kanonicza 9, 31-002 Kraków.

Email: jakub.gomulka@upjp2.edu.pl

NIEINTUICYJNA CZY NIEKONSEKWENTNA TEORIA INTENCJONALNOŚCI?

SPÓR MIĘDZY DENNETTEM I SEARLEM

 

STRESZCZENIE

W artykule zestawiam dwie koncepcje intencjonalności: Johna Searle’a oraz Daniela Dennetta. Wyjaśniam związek pomiędzy teoriami Searle’a w dziedzinie filozofii języka a jego stanowiskiem w kwestii intencjonalności, następnie prezentuję jego ideę trzech rodzajów intencjonalności. W dalszej kolejności przedstawiam Dennetta teorię intencjonalności jako cechy adaptacyjnej, a także jego koncepcję nastawienia intencjonalnego. Podkreślam fakt, że według Dennetta – używając terminologii Searle’a – żadna istota bądź wytwór techniki nie posiada intencjonalności wewnętrznej, a jedynie pochodną, tj. taką, którą przypisujemy danemu bytowi w celu utworzenia lepszych przewidywań zachowania tego bytu. Konsekwencja tej tezy jest nieintuicyjna: Dennett musi przyznać (i faktycznie to robi), że także intencjonalność obserwatora jest intencjonalnością tylko przypisywaną mu przez jakichś innych obserwatorów w celu tworzenia lepszych przewidywań jego zachowania. Searle odrzuca to twierdzenie jako jawnie absurdalne. Staram się pokazać, że stanowisko Searle’a jest zakorzenione w kartezjanizmie i wskazuję na podobieństwa pomiędzy jego krytyką Dennetta i Husserlowską krytyką naturalizmu. Biorąc pod uwagę fakt, że Searle uważa się za naturalistę, należy uznać jego teorię za niekonsekwentną.

Słowa kluczowe: intencjonalność, redukcjonizm, naturalizm biologiczny, John Searle, Daniel Dennett

 

 

 

Barbara Trybulec

Instytut Filozofii i Socjologii UMCS, pl. Marii Curie-Skłodowskiej 4, 20-031 Lublin.

Email: barbara.trybulec@poczta.umcs.lublin.pl

O CZYM MYŚLI MICROSOFT? KONTROWERSJE WOKÓŁ GRUPOWEGO PODMIOTU POZNANIA

 

STRESZCZENIE

Tezę umysłu rozszerzonego Andy’ego Clarka i Davida Chalmersa wykorzystuje się często w uzasadnianiu istnienia podmiotowości grupowej. Zwolennicy wyjaśniania zachowań niektórych grup w odwołaniu do ich stanów intencjonalnych argumentują, że system złożony z wielu jednostek może być podmiotem poznającym pod wieloma względami analogicznym do podmiotu indywidualnego. W artykule argumentuję, że wybór perspektywy indywidualistycznej lub holistycznej w wyjaśnianiu zachowań poznawczych grup jest zdeterminowany wyborem konkretnych problemów badawczych. Omawiając wybrane stanowiska wobec tak zwanych grupowych stanów intencjonalnych, oceniam na ile zasadne jest przeprowadzanie analogii pomiędzy podmiotem indywidualnym a grupowym.

Słowa kluczowe: podmiot grupowy, stan mentalny, emergencja, redukcjonizm.

 

 

 

Jarosław Mrozek

Instytut Filozofii, Socjologii i Dziennikarstwa Uniwersytetu Gdańskiego, ul. Bażyńskiego 4, 80-952 Gdańsk.

Email: filjam@ug.edu.pl

CZY ODWRÓT OD NATURALIZMU W FIZYCE?

 

STRESZCZENIE

Naturalizm jest poglądem głoszącym, że jedyną istniejącą rzeczywistość jest przyroda (natura). Naturalista wymaga, by zjawiska były wyjaśniane poprzez odwołanie się do ich naturalnych przyczyn, dostępnych poznaniu naukowemu, na bazie obserwacji i eksperymentu. Tymczasem Mark Steiner, w książce The Applicability of Mathematics as a Philosophical Problem stawia zaskakującą tezę, iż współcześni fizycy w swej pracy odchodzą od naturalistycznej wizji nauki; twierdzi on, że rzeczywista działalność naukowa fizyków pozostaje w sprzeczności z ich podstawowymi przekonaniami metodologicznymi i ontologicznym naturalizmem. Na poparcie swojej tezy wskazuje na liczne przypadki znaczących odkryć z najnowszej historii fizyki, w których powstaniu decydującą rolę odegrała wyobraźnia ludzka, a nie fakty doświadczalne. Ten sposób odkrywania praw we współczesnej fizyce jest – twierdzi Steiner – antynaturalistyczny w tym sensie, że bardziej polega na ludzkiej inwencji, na manipulacjach strukturami formalnymi przy wykorzystaniu matematycznych analogii, niż na metodach klasycznego empiryzmu. Takie podejście uprzywilejowuje ludzki, a nie przyrodniczy (empiryczny), punkt widzenia. Steiner uważa, że świadczy to o zwrocie ku antropocentrycznemu punktowi widzenia w metodologii fizyki.

W moim przekonaniu jest to nadinterpretacja „naturalnych” procedur poznawczych występujących we współczesnej nauce, a polegających na stosowaniu znanego schematu: problem-hipoteza-obserwacja-krytyka-modyfikacja. Ponadto sugestie Steinera nie przystają do faktów odnoszących się na przykład do rozwoju najnowszej kosmologii, w której postęp naukowy stymulowany jest wyrafinowanymi obserwacjami.

Słowa kluczowe: matematyka, fizyka, struktura, analogia, naturalizm, antropocentryzm.

 

 

 

Rafał Antoni Kupczak

dr, absolwent Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach oraz Akademii Ignatianum w Krakowie, obecnie badacz niezależny.

Email: rafalkupczak@wp.pl

SPOJRZENIE NA PROBLEMATYKĘ ANTROPOGENEZY W ŚWIETLE SPORU WOKÓŁ WYNIKÓW BADAŃ PORÓWNAWCZYCH DZIAŁAŃ NARZĘDZIOWYCH MAŁP

 

STRESZCZENIE

Kwestia pochodzenia narzędziowych kompetencji człowieka jest jedną z kluczowych zagadek antropogenezy. Przez ostatnie lata przeprowadzano eksperymenty mające na celu ocenę umiejętności małp człekokształtnych w zakresie wytwarzania narzędzi kamiennych. Interpretacje wyników przeprowadzonych eksperymentów są źródłem licznych kontrowersji zarówno w ocenie narzędziowych kompetencji małp człekokształtnych jak też ekstrapolacji tych umiejętności w zakresie prób ustalenia źródeł narzędziowych kompetencji naszych praprzodków.

Słowa kluczowe: antropogeneza, działalność narzędziotwórcza hominidów, działalność narzędziotwórcza małp, eksperymenty z wytwarzaniem narzędzi kamiennych.

 

 

 

Krzysztof Abriszewski

Instytut  Filozofii  Uniwersytetu  Mikołaja  Kopernika, ul. Fosa Staromiejska 1a 87–100 Toruń.

Email: krzabr@umk.pl

MY JAKO PODMIOTY SPOŁECZNIE KONSTRUOWANEJ WIEDZY. REINTERPRETACJE I UZUPEŁNIENIA FENOMENOLOGII SPOŁECZNEJ PETERA BERGERA I THOMASA LUCKMANNA

 

STRESZCZENIE

W tekście podejmuję trzy zadania. Po pierwsze, przedstawiam społeczną ontologię wiedzy Petera Bergera i Thomasa Luckmanna, odwołując się głównie do pojęć rzeczywistości życia codziennego, wiedzy, obiektywizacji, uprawomocnienia i uniwersum symbolicznego. Po drugie, proponuję dwie reinterpretacje kategorii rzeczywistości  życia  codziennego,  jedną  posługującą  się  metaforą  kokonu  lub  pokoju i drugą odwołującą się do pojęcia kłącza lub metafory sieci. Po trzecie, argumentuję na rzecz potrzeby uzupełnienia podejścia Bergera i Luckmanna o teorię nowoczesności Anthony’ego Giddensa oraz teorię ideologii Slavoja Žižka. Tak rozszerzona perspektywa fenomenologicznej teorii społecznej pozwala podjąć problem postawiony przez Michela Foucaulta w jego głośnym tekście Czym jest Oświecenie?, opisania  nas samych jako podmiotów wiedzy.

Słowa kluczowe: wiedza, społeczna ontologia wiedzy, rzeczywistość życia codziennego, uprawomocnienie, uniwersum symboliczne, nowoczesność, systemy abstrakcyjne, kłącze, ideologia, pragnienie.

 

 

 

Andrzej W. Nowak

Wydział Nauk Społecznych Uniwersytetu Adama Mickiewicza, ul. Szamarzewskiego 89C, 60-568 Poznań.

Email: andrzej.w.nowak@gmail.com

CZY RWANDA ISTNIEJE? ZWROT ONTOLOGICZNY W STUDIACH NAD NAUKĄ I TECHNIKĄ I JEGO POTENCJALNE AKSJOLOGICZNE KONSEKWENCJE

 

STRESZCZENIE

Celem tekstu jest pokazanie aksjologicznych konsekwencji zwrotu ontologicznego, jaki dokonał się w studiach nad nauką i techniką. W tekście autor posługuje się autorską koncepcją wyobraźni ontologicznej, która jest radykalizacją wyobraźni socjologicznej C. W. Millsa. Autor przeanalizował trzy sposoby interpretacji ludobójstwa w Rwandzie. Pokazał, że przejście od epistemocentrycznego do ontologicznego sposobu analizy pozwala uniknąć impasu relatywistycznego. Proponuje rozwiązanie w postaci „ontologicznych polityk” i „ontonorm” (A. Mol). Dzięki czemu uwidacznia się ontologiczny wymiar wyborów aksjologicznych.

Słowa kluczowe: zwrot ontologiczny, polityki ontologiczne, wyobraźnia socjologiczna, wyobraźnia ontologiczna

 

 

 

Mirosław Chałubiński

Instytut Socjologii, Uniwersytet Zielonogórski, Al. Wojska Polskiego 69, 65-762 Zielona Góra.

E-mail: mirek_chalubinski@onet.pl

LESZEK KOŁAKOWSKI – NIEZNANY KONSTRUKTYWISTA

 

STRESZCZENIE

Artykuł prezentuje filozofię Leszka Kołakowskiego nie tylko na tle konstruktywistycznych  nurtów  w  epistemologii  (m.in.  neopragmatyzmu  Richarda Rorty’ego i metodologicznego anarchizmu), lecz również w kontekście rewizjonizmu marksistowskiego (m.in. Stanisława Brzozowskiego, Antonio Gramsciego i György  Lukácsa). Wspólny teoretyczny mianownik stanowią dla nich te rodzaje teorii poznania, które akcentują czynną rolę podmiotu w poznaniu. Cechuje je też zazwyczaj sceptycyzm i agnostycyzm. Artykuł ten pokazuje także ideologiczno-polityczne implikacje filozoficznych badań Kołakowskiego w okresie istnienia Warszawskiej Szkoły Historii Idei w  latach 1955–1968.

Słowa kluczowe: Leszek Kołakowski, Richard Rorty, konstruktywizm, czynna rola podmiotu w poznaniu, Warszawska Szkoła Historii Idei, socjologia wiedzy, rewizjonizm.

 

 

 

Krzysztof Chodasewicz

Instytut Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00–330 Warszawa.

Email: kchodasewicz@o2.pl

DOBÓR NATURALNY, EWOLUCJA KULTURY I PARADOKS DAWKINSA

 

STRESZCZENIE

W artykule analizuję memetyczną koncepcję ewolucji kultury pod kątem zakładanego przez nią ujęcia doboru naturalnego. Pokazuję, że zaproponowane przez Richarda Dawkinsa replikatorowo-interaktorowe ujęcie doboru stawia przed hipotezą memetyczną wymagania, które są niezwykle trudne (jeśli nie niemożliwe) do spełnienia. Prowadzi to do swoistego paradoksu: z jednej strony Dawkins jest ojcem koncepcji darwinowskiej ewolucji kultury, z drugiej zaś zakładana przez niego koncepcja selekcji istotnie utrudnia badania dotyczące tego (hipotetycznego) zjawiska.  O wiele łatwiej myśleć o darwinowskiej ewolucji kultury biorąc za punkt wyjścia standardowe ujęcie dobru (związane z nazwiskami Richarda Lewontina, Maynarda Smitha, Johna Endlera). Tekst nie rozstrzyga, czy darwinowska ewolucja kultury rzeczywiście ma miejsce, a analizuje jej konceptualne ramy. Ponadto tekst podejmuje problem pokrewny – czy kultura, o ile rzeczywiście ewoluuje w sposób darwinowski, może być uważana za formę życia. Tekst nie rozstrzyga, czy kultura jest ożywiona – wskazuje raczej na pytania, na które muszą zostać rozstrzygnięte przed rozpoczęciem refleksji na ten temat.

Słowa kluczowe: dobór naturalny, Richard Dawkins, replikatorowo-interaktorowe ujęcie doboru, memetyka, definicja życia.

 

 

 

Marcin Urbaniak

Wydział Humanistyczny Akademii Górniczo-Hutniczej, ul. Antoniego Gramatyka 8A, Kraków.

Email: murbaniak78@gmail.com

FILOGENETYCZNE UZASADNIENIE ZJAWISKA ROZUMIENIA ORAZ WIEDZY PROCEDURALNEJ I DEKLARATYWNEJ

 

STRESZCZENIE

W artykule uzasadniam funkcjonujący głównie w dziedzinie hermeneutyki fenomen rozumienia z pozycji naturalistycznie zorientowanej filozofii. Konsekwencją tej próby będzie naturalistyczne spojrzenie na zjawisko wiedzy oraz na pojęcie wiedzy funkcjonujące w tradycji analitycznej. Głównym celem pracy jest krytyczna analiza tezy mówiącej, że choć egzystencjał rozumienia jest źródłem zdolności wyjaśniania poprzez  wiedzę  teoretyczną  i  praktyczną,  to  zarówno  zdolność  wyjaśniania  jak i umiejętność rozumienia stanowią struktury bytowo-poznawcze o podłożu filogenetycznym, które wyłoniły się w procesie ewolucji gatunków. Efektem rozważań jest teza, że deklaratywna wiedza-że oraz proceduralna wiedza-jak również posiadają swoje źródła w procesie filogenetycznym. Dalszym celem pracy jest próba doprecyzowania pojęcia wiedzy z perspektywy filozofii naturalistycznej jako alternatywy dla tradycyjnej koncepcji wiedzy przedstawionej w Platońskim Teajtecie.

Słowa kluczowe: rozumienie, wyjaśnianie, wiedza-jak, wiedza-że, filogeneza, ewolucja, adaptacja

 

 

 

Ignacy S. Fiut

Wydział Humanistyczny AGH w Krakowie, aleja Adama Mickiewicza 30, 30-059 Kraków.

Email: isf1949@o2.pl

POZNANIE I WIEDZA W EWOLUCYJNYM UJĘCIU TADEUSZA GARBOWSKIEGO

 

STRESZCZENIE

W artykule rekonstruowana jest Tadeusza Garbowskiego ewolucyjna teoria wiedzy oraz koncepcja wiedzy jako formy życia. Krakowski filozof prezentuje te teorie je w dwóch pracach: Życie i wiedza (1903) oraz Poznanie jako czynnik biologiczny (1910). Według niego, ludzka wiedza, inaczej niż wiedza zwierząt, jest świadoma. Jej funkcjonowanie opiera się na podświadomej predyspozycji do jej uzyskiwania wyrażający „poznawczy instynkt” człowieka. Wiedza jako rezultat ciągłego uczenia się jest pierwotnie wartością adaptacyjną do naturalnych, społecznych i kulturowych warunków życia. Prawdziwość wiedzy polega na tym, że może ona właściwie i kreatywnie adaptować się do warunków środowiskowych. Kryterium prawdziwości wyraża stopień doświadczania efektywnych wzorców gatunków istot żyjących. Na poziome ludzkiej wiedzy jest „praktyczną użytecznością” dającą każdemu indywidualnemu człowiekowi i społeczeństwu jako całości odpowiednie życie.

Słowa kluczowe: Tadeusz Garbowski, ewolucja wiedzy, biologiczna podstawa poznania, adaptacyjne pojęcie prawdy.

 

 

 

Silvia Bonacchi

University of Warsaw, Department of Applied Linguistics, ul. Szturmowa 4, 02-678 Warsaw, Poland.

Email: s.bonacchi@uw.edu.pl

GESTALT AS A SPECIALIZED TERM: ITS CONCEPTUAL DEFINITION IN PSYCHOLOGY AND PHILOSOPHY

 

ABSTRACT

In the present paper the author attempts to reconstruct the process of terminologization of the expression Gestalt in the philosophical and psychological debates which laid the way for the emergence of the Berlin School of Gestalt Theory. Gestalt (English translations are: “form,” “shape,” “configuration,” “aspect”) is a German word, which is already documented in Old High German (gistalt) as meaning “appearance, way of appearing.” From the end of the 18th century onward, the word had a very interesting semantic enrichment and found uses in the arts and sciences, since it started to be used in specific domains (literature, philosophy, psychology) to designate an organic whole. In the first few decades of the 20th century,  it became a specialized term − a terminus technicus in philosophical and psychological thought − as Gestalt psychology and Gestalt theory emerged as a new scientific and philosophical orientation. The exact conceptual definitions of Gestalt, Gestalt qualities and Gestalt perception were heatedly discussed in the philosophical and psychological debates that raged in the first two decades of the 20th Century after the publication of the famous paper by Christian von Ehrenfels — On Gestalt Qualities (1890) — and it was developed in various psychological schools (the Berlin School, the Graz School) and philosophical orientations (phenomenology, neokantism), till the formulation in 1923 of the Gestalt laws by Max Wertheimer. In the concluding part of the paper, the author attempts to trace the development of  the Gestalt approach after the Second World War.

Keywords: Gestalt theory, terminologization, crisis of science, holism.

 

 

 

Danilo Facca

Instytut Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat, 00-330 Warszawa.

Email: dfacca@ifispan.waw.pl

ARYSTOTELESOWSKIE POJĘCIE FORMY I JEGO ZASTOSOWANIE WE WSPÓŁCZESNEJ FILOZOFII

 

STRESZCZENIE

W artykule analizowane jest pojęcie formy (gr.: eidos, morphe), który leży u podstaw teoretycznej refleksji Arystotelesa. Arystotelesa krytyka Platońskiej koncepcji form była punktem wyjścia do opracowania jego własnej filozofii natury („fizyki”) oraz filozofii bytu w ogóle (metafizyki). Koncepcja form w istocie dostarczyła Arystotelesowi teoretyczne podwaliny dla wszystkich dziedzin badań naukowych, toteż pojęcie formy stało się w jego myśli wszechobecne. Artykuł pokazuje także, jak Arystotelesowskie pojęcie formy jest obecne lub można je wprowadzić do współczesnych debat, m.in. dotyczących poznania zmysłowego i rozumowego, tożsamości oraz tzw. mind-body problem.

Słowa kluczowe: Arystoteles, forma, korespondencyjna teoria prawdy, idealizm, realizm.

 

 

 

Stanisław Czerniak

Instytut Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, kierownik Zespołu Badawczego Antropologii Filozoficznej i Filozofii Społecznej, 00-330 Warszawa, ul Nowy Świat 72.

E-mail: stanislaw.l.czerniak@wp.pl

WOKÓŁ KATEGORIALNYCH POWIĄZAŃ TEORII POSTACI Z KLASYCZNĄ ANTROPOLOGIĄ FILOZOFICZNĄ  XX WIEKU

 

STRESZCZENIE

Pytanie, jakie pragnę postawić, odnosi się do relacji: klasyczna antropologia filozoficzna XX wieku, za której twórców uznaje się powszechnie zwłaszcza Maxa Schelera i Helmutha Plessnera, oraz teoria postaci w rozumieniu a) historycznym, jako źródło poznawczych inspiracji antropologii filozoficznej (przypadek Schelera), oraz strukturalnym jako pole analiz posiadające teoretyczno–filozoficzne punkty styczne z „modelami człowieczeństwa” rozwijanymi na gruncie klasycznej antropologii filozoficznej (porównanie ze stanowiskiem Plessnera).

Słowa kluczowe: teoria postaci, antropologia filozoficzna, inteligencja, duch, całość, pole, forma, wrażenie, spostrzeżenie, ekscentryczna pozycjonalność.

 

 

 

Anna Michalska

Instytut Filozofii I Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa.

Email: michalskanna@gmail.com

GESTALT I ROZWÓJ NAUKI. KUHNA MODEL ZMIANY NAUKOWEJ W ŚWIETLE TEORII GESTALT

 

STRESZCZENIE

W Strukturze rewolucji naukowych Kuhn wyraził kontrowersyjne przekonanie, że zmiana naukowa ma charakter zmiany sposobu widzenia świata i stanowi przejście typu Gestalt. Jak wykazuję w artykule, Kuhn najwyraźniej niezbyt dobrze znał teorię postaci, a pojęciem przejścia Gestalt posłużył się metaforycznie. Co jednak interesujące, Kuhna model zmiany naukowej, zarysowany już w Przewrocie Kopernikańskim i rozwijany w kolejnych pracach, spełnia postulaty  psychologii postaci.  W artykule dowodzę, że interpretacja koncepcji Kuhna w świetle założeń psychologii postaci pozwala wydobyć potencjał wyjaśniający tej koncepcji i niweluje pewne trudności z nią związane.

Słowa kluczowe: teoria Gestalt, psychologia postaci, Thomas Kuhn, rewolucja naukowa, zmiana naukowa.

 

 

 

Jagna Brudzińska

Instytut Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00–330 Warszawa; pracownik naukowy w Archiwum Husserla przy Seminarium Filozoficznym Uniwersytetu Kolońskiego.

Email: jagna.brudzinska@uni-koeln.de

TYP JAKO DYNAMICZNA STRUKTURA DOŚWIADCZENIA Z PERSPEKTYWY FENOMENOLOGII GENETYCZNEJ

 

STRESZCZENIE

Artykuł odwołuje się do fenomenologicznej filozofii Edmunda Husserla jako intencjonalno-genetycznej teorii doświadczenia. Jego celem jest analiza elementarnych form i zasad organizacji podmiotowego doświadczenia oraz charakterystyka pojęcia typu i typizującej apercepcji jako kluczowych pojęć fenomenologii genetycznej. W tym kontekście typ jako struktura powstająca i kształtująca się w doświadczeniu prezentuje się jako nadrzędna, konkretna i indywidualna zasada podmiotowa odpowiedzialna za organizację tendencji oczekujących w procesie intencjonalnej konstytucji. Jako taki typ określa momenty podmiotowych pobudzeń na prerefleksyjnych i prelogicznych poziomach doświadczenia w decydujący sposób warunkując procesy typizującej apercepcji.

Słowa kluczowe: fenomenologia genetyczna, intencjonalność, typ, typizująca apercepcja.

 

 

 

Przemysław Parszutowicz

Instytut Filozofii i Socjologii PAN; ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa; adiunkt w Katedrze Nauk Społecznych i Filozoficznych Politechniki Gdańskiej, ul. Traugutta 79, 80-233 Gdańsk.

Email: pparszutowicz@ifispan.waw.pl

O ZWIĄZKACH FILOZOFII FORM SYMBOLICZNYCH Z PSYCHOLOGIĄ POSTACI

 

STRESZCZENIE

Pojęcie symbolicznej pregnancji uchodzi w opinii wielu badaczy za kluczowe pojęcie Cassirerowskiej filozofii form symbolicznych. Właściwe zrozumienie tego pojęcia i jego miejsca w systemie filozoficznym Cassirera pozwala na ugruntowanie tej koncepcji oraz uchwycenie mechanizmu podziału i struktury form symbolicznych. Pojęcie symbolicznej pregnancji ma swoje źródło w teorii Gestalt. W dokonaniach Berlińskiej Szkoły Psychologii Postaci Cassirer widział najważniejszy przykład generalnej tendencji myśli naukowej, zgodnie z którą pojęcie funkcji ma prymat nad pojęciem substancji, a idea systematycznej całości nad pojęciem pierwotnych elementów. Przedstawione w niniejszym artykule wzajemne związki Cassirerowskiej myśli z myślą gestaltystów dają wyobrażenie o zakresie projektu filozofii form symbolicznych, która ma za zadanie objąć wszystkie możliwe dziedziny rozwoju ludzkiego ducha.

Słowa kluczowe: Ernst Cassirer, symboliczna pregnancja, forma symboliczna, teoria Gestalt.

 

 

 

Stanisław Czerniak

Instytut Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, 00–330 Warszawa, ul. Nowy Świat 72.

E-mail: stanislaw.l.czerniak@wp.pl

HANS-JÖRG RHEINBERGER O NATURZE I KULTURZE

 

STRESZCZENIE

W tekście omawiane są główne wątki wydanej w 2015 roku książki Hansa-Jörga Rheinbergera Natur und Kultur im Spiegel des Wissens. Autor eseju skupia się na poglądach niemieckiego filozofa nauki dotyczących statusu współczesnych nauk przyrodniczych i humanistycznych, zacierania się granic ich warsztatów badawczych, zwłaszcza zaś roli, jaką pojęcie kultury zaczyna odgrywać, jego zdaniem, we współczesnej biologii eksperymentalnej.

Słowa kluczowe: epistemologia historyczna, natura, kultura, nauki przyrodnicze, nauki humanistyczne, dyscypliny hybrydowe, systemy eksperymentalne, kultury eksperymentu.

 

 

 

Sławomir Leciejewski

Instytut Filozofii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, ul. Szamarzewskiego 89c, 60-568 Poznań, Polska

Email: slaaw@amu.edu.pl

WIZUALIZACJA I TECHNIKI NOTOWANIA W NAUKACH PRZYRODNICZYCH

(WEDŁUG HANSA-JÖRGA RHEINBERGERA)

 

STRESZCZENIE

W komentarzu do fragmentów Epistemologii historycznej poświęconych problemowi wizualizacji i technikom notowania w naukach przyrodniczych odwołam się do tez Patera Galisona z monografii „Image and logic: a material culture of microphysics”, aby  dokonać  krytycznej  analizy  ustaleń  Hansa-Jörga  Rheinbergera  w kontekście współczesnej praktyki eksperymentalnej wspomaganej komputerowo. Udzielę odpowiedzi na pytanie, czy tezy zawarte w Epistemologii historycznej dotyczące wizualizacji i notowania można utrzymać w konfrontacji z komputerowym stylem badań naukowych, dominującym w pracach eksperymentalnych od lat osiemdziesiątych XX wieku.

Słowa kluczowe: epistemologia historyczna, wizualizacja, styl badań naukowych.