Archiwa autora: amastalerz

1/2013

Adam Romaniuk
Instytut Filozofii Uniwersytet Warszawski, ul. Krakowskie Przedmieście 3, 00-047 Warszawa, Polska
E-mail: a.romaniuk@uw.edu.pl
UWAGI NA TEMAT EPISTEMOLOGII JÜRGENA HABERMASA
 
STRESZCZENIE
W tekście mowa jest o Habermasowskiej epistemologii w dwóch wymiarach. W wymiarze historii filozofii Habermas reprezentuje szeroko uznawany pogląd, że epistemologia jest dziedziną, która wyparła ontologię ogólną, czyli metafizykę, a także dość szczególny pogląd, że sama została wyparta przez filozofię określoną przez paradygmat lingwistyczny; lepiej byłoby mówić, że uległa przekształceniu w wyniku zwrotu lingwistycznego. W wymiarze ewolucji Habermasa poglądów epistemologicznych i w ogóle stosunku do kwestii epistemologicznych odnotowuję kilka faz. Najpierw teoria poznania występuje jako wyróżniony aspekt teorii społecznej uprawianej w „interesie emancypacji” społecznej i polega na ostrej krytyce empiryzmu, zwłaszcza jako stanowiska określającego perspektywy badawcze nauk społecznych, i nie tak ostrej krytyce hermeneutyki, z powodu jej konserwatywnej orientacji. Następnie Habermas porzuca teoriopoznawczą perspektywę krytycznej teorii społecznej na rzecz ontologii społecznej, gdzie poddaje tak zwanej racjonalnej rekonstrukcji całe spektrum „wiedzy kulturowej”, na którą składają się trzy „wymiary ważnościowe” działań komunikacyjnych i typy komunikacyjnej racjonalności: kognitywnoinstrumentalny, normatywny i ekspresywny, charakteryzujące się „równym stopniem źródłowości” i autonomizujące się wobec siebie w epoce nowoczesnej (przy czym racjonalność pierwszego typu jest tylko po części komunikacyjna). Wreszcie, na tym nowym gruncie ontologicznym (mowa o ontologii regionalnej), wraca do klasycznej problematyki epistemologicznej, by jeszcze raz zająć stanowisko wobec empiryzmu i hermeneutyki, i określić własne. Krytyka empiryzmu (a raczej krytyka Poppera, którego dystans wobec empiryzmu zostaje dostrzeżony) jest teraz znacznie stonowana, własne stanowisko pragmatystyczne (odnoszące się do nauk przyrodniczych) skorygowane w duchu „słabego transcendentalizmu” (który wydaje się zbliżać Habermasa do korespondencyjnej teorii prawdy), a co do nauk społecznych i filozofii społecznej, następuje, w nawiązaniu do tak zwanego „zwrotu interpretatywnego” w socjologii, otwarcie wobec hermeneutyki pod hasłem „hermeneutycznego rekonstrukcjonizmu”.
 
 
Stanislaw Czerniak
Instytut Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa, Polska
E-mail: czerniak.stanislaw@wp.pl
GERNOTA BÖHMEGO IDEA KONCA ERY BACONIANSKIEJ
 
STRESZCZENIE
Przedmiotem artykułu jest rekonstrukcja zawartości idei „końca ery baconiańskiej” Gernota Böhmego na tle rozwijanej przez niego w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych koncepcji „finalizacji” nauki. Autor przypomina główne założenia tej koncepcji sytuujące Böhmego na pozycjach polemicznych wobec K.R. Poppera i T. Kuhna. Jak pokazuje, idea „końca ery baconiańskiej” stanowi znaczącą rewizję wielu jej założeń, a jednocześnie punkt wyjścia krytyki tradycji baconiańskiej w filozofii nauki, zakładającej ścisły związek ewolucji nauk empirycznych z postępem cywilizacyjnym i powszechnym dobrostanem. Böhme wylicza negatywne społeczne strony i skutki przeobrażeń w nauce w dobie współczesnej, odnosząc je do zapoznanych, jego zdaniem, w przeszłości teoretycznych „alternatyw” w rozwoju nauki.
 
 
Krzysztof Kościuszko
Instytut Filozofii Uniwersytet Warminsko-Mazurski, ul. Kurta Obitza 1, 10-725 Olsztyn, Polska
E-mail: loislois@interia.pl
O TRANSCENDENTALIZMIE ODDZIAŁYWAŃ ZWROTNYCH
 
STRESZCZENIE
W artykule proponuję nową wersję transcendentalizmu, uwzględniającą współczesny stan nauki oraz filozofii. Idee tego transcendentalizmu prezentuję w toku dyskusji z P. Churchlandem, J.J.C. Smartem, K. Popperem, J. Searlem, S. Pinkerem, E. Husserlem, I. Kantem i J. Konorskim. Transcendentalizm winien uwzględnić całkiem inne warunki możliwości ludzkiej wiedzy, aniżeli warunki opisywane przez ortodoksyjne interpretacje transcendentalizmu Kanta i Husserla. Powinno się uwzględnić warunki chemiczne, biologiczne (neuronalne), psychologiczne, ekonomiczne i kulturowe. Myślące ja (ja tworzące wiedzę) może zaistnieć dzięki tym warunkom. Wszystkie one oddziałują na siebie wzajemnie (np. procesy biologiczne wpływają na procesy mentalne i na odwrót), lecz oddziałując na umysł są też te warunki przezeń formowane w działaniach zwrotnych.
 
 
 
Anna Michalska
Instytut Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa, Polska
E-mail: michalskanna@gmail.com
 
PROBLEMEM WIEDZY NIEJAWNEJ DZIŚ. PERSPEKTYWA NEUROKOGNITYWNA
 
STRESZCZENIE
Zagadnienie wiedzy niejawnej uległo transformacji od momentu jego wprowadzenia do języka filozoficznego przez Michaela Polanyi’ego. Obecnie kwestią podstawową nie jest podatność na artykulację i krytykę reguł i założeń sterujących wyborem teorii, a możliwość wyłożenia i udoskonalenia metod badań inter- i wielodyscyplinarnych. Artykuł podejmuje problem wiedzy niejawnej w ogólności, oraz wspomnianą kwestię interdyscylinarności w szczególności, z punktu widzenia nauk neurokognitywnych (cognitive neurosciences). Ściślej rzecz ujmując, problem koordynacji i zarządzania praktyką badawczą rozważany jest w świetle tak zwanej sensomotorycznej koncepcji poznania i uczenia się. Tekst jest pomyślany tak, by dostarczyć przykładu zastosowania schematu pojęciowego neuronauk w dziedzinie filozofii nauki i epistemologii.
 
 
 
Andrzej Gecow
Centrum Badań Ekologicznych PAN, Dziekanów Leśny, 05-092 Łomianki, Polska
E-mail: gecow@op.pl
 
INFORMACJA, FORMALNA CELOWOŚĆ I SPONTANICZNOŚĆ W PODSTAWACH DEFINICJI ŻYCIA
(I ODCINEK SZKICU DEDUKCYJNEJ TEORII ZYCIA)
 
STRESZCZENIE
„Szkic dedukcyjnej teorii życia” to planowana seria artykułów obejmująca tematykę moich badań od zdefiniowania procesu, poprzez modele i ich symulacje w dziedzinie sieci złożonych, do wniosków w zakresie ewolucyjnych prawidłowości ontogenezy. Zdefiniowanie procesu w oparciu o wiedzę i założenia pozabiologiczne – to temat tego pierwszego odcinka. Proces ten okazuje się bardzo podobny do procesu życia. W definicji tej używa się nieco rozszerzonych pojęć: „informacja” i „kodowanie”, nastepnie definiuje się „informację celową” odpowiadającą terminowi: „informacja biologiczna”. W dalszych odcinkach, na tak zbudowanej podstawie, określana jest „informacja dziedziczna”. Po drodze do skrajnie kontrowersyjnej rekapitulacji Haeckla bronione będą tezy wyraźnie odmienne od obecnie szeroko przyjmowanych, w tym: rozumienie „życia na granicy chaosu” i znaczenia „samoorganizacji”. Całość stanowi spójną wizję teorii, ale do osiągnięcia poziomu teorii wiele jeszcze brakuje, dlatego jest to jedynie szkic. Szczególną uwagę przykłada się do interpretacji, a formalizm jest jedynie szkicowany. Oryginalność podjętej drogi, jej rozpiętość i bezkompromisowe podejmowanie tematów tabu, takich jak celowość i rekapitulacja, niewątpliwie stanowią istotną trudność w jej opisaniu i percepcji. Duża część tej tematyki nie jest obecnie tolerowana w ramach biologii i inni autorzy także umieszczają te tematy w pismach filozoficznych.
 
 
 
Krzysztof Chodasewicz
Wyższa Szkola Fizjoterapii z siedzibą we Wrocławiu, ul. Tadeusza Kościuszki 4, 50-038 Wrocław, Polska
E-mail: kchodasewicz@o2.pl
 
WIELORAKA REALIZACJA I ŻYCIE
 
STRESZCZENIE
Analizuję problem wielorakiej realizacji życia. Refleksja nad samym zagadnieniem wielorakiej realizacji była wielokrotnie podejmowana na gruncie filozofii umysłu i ogólnej filozofii nauki, jednak filozofowie biologii na ogół omijali ten temat. Z pewnego punktu widzenia, jest to zastanawiające, gdyż większość argumentów na rzecz samej tezy o wielorakiej realizacji opiera się na wiedzy biologicznej (argument z konwergencji, argument z neuroplastyczności). Moje filozoficzne badania koncentrują się w szczególności na fundamentalnych własnościach życia. Chociaż nie posiadamy uniwersalnej i niekontrowersyjnej definicji życia, do własności tych roboczo zaliczam zdolność do samopodtrzymywania się (metabolizm) oraz zdolność do podlegania darwinowskiej ewolucji. Na tej podstawie rozpatruję różne argumenty na rzecz wielorakiej realizacji istot żywych. Pochodzą one z różnych obszarów współczesnej biologii oraz filozofii tej dyscypliny. Analizuję m.in. argument z konwergencji Jerry’ego Fodora, argument z arbitralności kodu genetycznego, argument z hipotetycznego istnienia tzw. biosfery cieni oraz pokrewny argument z analizy kalifornijskich bakterii GFAJ-1 z Jeziora Mono. Pokazuję także, dlaczego, pomimo dostarczania niewątpliwego wsparcia dla analizowanej tezy, obiekty tworzone przez badaczy specjalizujących się w dziedzinie sztucznego życia, nie mają decydującego znaczenia w sporze na temat wielorakiej realizacji życia w ogóle. Sygnalizuję ponadto znaczenie refleksji nad wieloraką realizacją życia m.in. w takich obszarach jak: poszukiwanie definicji i scenariuszy powstania życia, poszukiwania nowych form życia poza Ziemią, dyskusja nad statusem obiektów sztucznego życia. Czynię także wzmiankę na temat znaczenia tych analiz dla filozofii nauki i metodologii nauk.
 
 
 
Włodzimierz Ługowski
Instytut Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa, Polska
E-mail: wlugowsk@ifispan.waw.pl
 
TEORETYCZNE MODELE EWOLUCJI PREBIOTYCZNEJ
 
STRESZCZENIE
Problem filozoficznych podstaw nauki o biogenezie był w ostatnich latach przedmiotem ożywionych dyskusji na łamach czasopism z zakresu biologii teoretycznej. Jak się okazało, głoszony przez akademickich filozofów (orientacji pozytywistycznej) pogląd, wedle którego „dojrzała” nauka może i powinna być wolna od filozoficznych uwarunkowań, znajduje wciąż zwolenników wśród samych badaczy. Konsekwencją przyjęcia takiego poglądu jest brak możliwości adekwatnego przedstawienia dokonań tej dziedziny badań w wymiarze teoretycznym (nie zaś wyłącznie empirycznym).
 
 
 
Andrzej Wilk
Instytut Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa, Polska
E-mail: awilk@ifispan.waw.pl
 
PRAWDA O PRZYSZŁOŚCI I POJĘCIE OBLICZEŃ
 
STRESZCZENIE
Tekst jest poświęcony problemowi wykorzystania teorii obliczalności w naukach empirycznych, które kierują swoją uwagę na zdarzenia przyszłe. Podstawowy rozważany problem jest taki: jak połączyć intuicyjne pojęcie nieprzewidywalności ze ścisłym pojęciem obliczalności? Centralną dla tej linii myślenia jest jednak następująca kwestia: czy świat realny można modelować na komputerze? Autor zakłada, po pierwsze, że wiedza o przyszłości magazynowana jest w zdaniach, po drugie, że jeden ze sposobów jej uzyskania polega na wykorzystaniu matematycznych formuł opisujących ewolucję w czasie, to jest równań ruchu (zdania o przyszłości są więc zdaniami o położeniach obiektów w przyszłości). Cel jest ujęty trywialnie: pokazać, że zdania o przyszłości mogą być formułowane w sposób, który wymaga zaangażowania matematyki niealgorytmicznej. Bardziej precyzyjnie: pokazać, że dla każdego równia ruchu i wszelkich możliwych warunków początkowych nie istnieje program, który odpowiada tak/nie na pytanie, czy równanie posiada okresowe rozwiązania, czy nie. Schemat rozumowania jest następujący: zakładamy (reductio od absurdum), że maszyna Turinga wyposażona jest w program, który wycina okresowość w rozwiązaniach równań ruchu. Postulat testowania okresowości bierze się stąd, że jej obecność świadczy o efektywności operacji/funkcji. Jest jasne, że warunki początkowe muszą być obliczalne/ rekurencyjne. Z tego względu, że zbiór liczb rzeczywistych jest nieskończony/ nieprzeliczalny możemy dopuścić, że któraś operacja (funkcja) z ich udziałem będzie w końcu nieefektywna (rezultaty Banacha/Mazura, Turinga, Pour- El/Richardsa, Chaitina, Battermana). To upoważni nas do wykorzystania „twierdzenia o stopie” dla maszyny Turinga i w rezultacie do stwierdzenia, że klasa równań ruchu jest nierozstrzygalna.
 
 
 
Małgorzata Czarnocka
Instytut Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa, Polska
E-mail: mczarnoc@ifispan.waw.pl
 
SILNY PROGRAM SZKOŁY EDYNBURSKIEJ Z PERSPEKTYWY EPISTEMOLOGICZNEJ
 
STRESZCZENIE
Analizuję z filozoficznej perspektyw koncepcję nauki postulowaną przez szkołę edynburską. Pokazuję, że koncepcja ta ma istotny wymiar filozoficzny, a niektóre ważne jej aspekty są w bliskiej korespondencji do odpowiednich aspektów racjonalistycznych filozoficznych teorii nauki.
 
 
 
Małgorzata Czarnocka
Instytut Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa, Polska
E-mail: mczarnoc@ifispan.waw.pl
 
IDEAŁ NAUKI W SILNYM PROGRAMIE A PROBLEM AUTONOMICZNOŚCI NAUKI
 
STRESZCZENIE
Artykuł ukazuje ideał nauki fundujący koncepcję nauki zaproponowaną w silnym programie. Problem autonomii nauki, tak, jak jest on postrzegany na gruncie silnego programu jest rozważany i porównywany z wielowymiarowym brakiem autonomii we współczesnych racjonalistycznych ujęciach nauki.
 
 
 
Halina Walentowicz
Instytut Filozofii Uniwersytet Warszawski, ul. Krakowskie Przedmieście 3, 00-047 Warszawa, Polska
E-mail: halinawalentowicz@uw.edu.pl
 
FILOZOFIA, NAUKA I STUDIOWANIE WEDLUG MAXA HORKHEIMERA
 
STRESZCZENIE
Celem niniejszego artykułu jest rekonstrukcja stanowiska Horkheimera w odniesieniu do relacji między filozofią i nauką. Autorka wykazuje, że lider Szkoły Frankfurckiej poddaje krytyce zarówno neopozytywistyczny scjentyzm, który czyni naukę monopolistką poznania, jak i neoromantyczny antyintelektualizm, który poznanie naukowe deprecjonuje, pozbawiając je waloru prawdziwości. Jest on bowiem zdania, że filozofia ani nie może zastąpić nauki, ani nie powinna służyć jej za narzędzie. Ślepą wiarę w naukę uznaje za odpowiednik ślepej wiary religijnej, równie zgubny w skutkach dla myślenia i rozwoju kultury a w rezultacie – także dla ludzkiego życia. Opowiada się za autonomią myśli filozoficznej wobec wszelkiego rodzaju dogmatyzmu. Uważa, że jej niedostatek we współczesności prowadzi do kulturowego kryzysu. Nadzieję na jego złagodzenie wiąże z postulowaną reformą edukacji akademickiej; chodzi mu o to, by owocowała ona nie tylko określonymi kompetencjami zawodowymi, ale i rekomendowaną już przez Kanta postawą duchowej pełnoletniości.
 
 
Michał Piekarski
Wydział Filozofii Chrześcijanskiej Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, ul. Wóycickiego 1/3, 01–938 Warszawa, Polska
E-mail: m.piekarski@uksw.edu.pl
 
OD ANALIZY DO MORFOLOGII.
PRZYCZYNEK DO ROZWAŻAŃ NAD FILOZOFICZNĄ METODĄ LUDWIGA WITTGENSTEINA
 
STRESZCZENIE
W artykule dyskutowany jest problem jedności filozofii Wittgensteina. Wykazuje się, że Wittgenstein stosuje dwie metody badań. Modyfikacje jego filozofii są skorelowane z modyfikacjami jego metody myślenia i dociekania. W Tractatus logicophilosophicus jedyną poprawną metodą jest logiczna metoda analizy zdań. We wczesnych latach trzydziestych przekształca on swoją filozofię w fenomenologiczny opis doświadczenia, a za jej cel uznaje konstrukcję języka fenomenologicznego. Po 1933 roku Wittgenstein rozpoznał gramatyczny wymiar języka, i utworzył narzędzia analizy gramatycznej. Wprowadził pojęcia gier językowych i form życia. Jego filozofia stała się morfologią i opisem ludzkiej praktyki językowej.
 
 
 
Marek Maciejczak
Politechnika Warszawska, Plac Politechniki 1, 00-661 Warszawa, Polska
E-mail: m.maciejczak@ans.pw.edu.pl
 
WITTGENSTEIN – PRZYKŁADY BŁĘDÓW JĘZYKOWYCH
 
STRESZCZENIE
Artykuł przedstawia kilka podanych przez Wittgensteina przykładów językowych źródeł koncepcji filozoficznych. Głównymi czynnikami, które prowadzą filozofów na manowce, są analogie i podobieństwa struktur gramatycznych. Zwrócenie uwagi na konteksty użycia słów interesujących z filozoficznego punktu widzenia: piękno, dobro, prawda, czas, myślenie, umysł… itd. przekonuje, że pełnią one określoną rolę w naszym sposobie mówienia, lecz nie denotują faktów.
 
 
 
Sebastian Bakuła
Instytut Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa, Polska
E-mail: sebnemo@wp.pl
 
PROBLEM POZNANIA W KRYTYCE CZYSTEGO ROZUMU KANTA
JAKO TEORETYCZNA PROPOZYCJA DLA WSPÓŁCZESNYCH DYSKUSJI NAD POZNANIEM
 
STRESZCZENIE
W artykule przedstawiana jest interpretacja wybranych wątków Krytyki czystego rozumu Kanta. Autor pokazuje aktualność niektórych koncepcji Kanta, między innymi tych dotyczących uteroretyzowania obserwacji, kategoryzacji oraz aktywnej roli podmiotu poznania, który organizuje świat doświadczenia.  

2/2014

Zdzisława Piątek
Instytut Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego, ul. Grodzka 52, 31-044 Kraków, Polska
E-mail: zdzislawa.piatek33@gmail.com
 

OSOBLIWOŚĆ ADAPTACJI KULTUROWEJ NA PRZYKLADZIE FUNKCJONOWANIA STEREOTYPÓW PŁCI

 
STRESZCZENIE

Osobliwość adaptacji kulturowej w stosunku do adaptacji na poziomie biologicznym polega na tym, że w momencie jej zaistnienia przetrwanie gatunku ludzkiego zależy nie tylko od tego, jakie geny będą transmitowane do następnych pokoleń, lecz także od tego, jakie replikatory kulturowe (memy) zwyciężą w antroposferze. Tezą artykułu jest twierdzenie, że rzeczywistość kulturowa ma ambiwalentną wartość adaptacyjną, gdyż są w niej zgromadzone zarówno prawdziwe, jak i fałszywe przekonania (memy) na temat obu wymiarów ludzkiego środowiska. Dzieje się tak dlatego, że mechanizmy adaptacji kulturowej na poziomie memów są w pewnym zakresie niezależne od adaptacji na poziomie genów i mogą oddziaływać negatywnie na ten poziom. Sposób tego oddziaływania został przedstawiony na przykładzie zależności pomiędzy metafizyką a stereotypami płci.

Słowa kluczowe: adaptacja kulturowa, adaptacja biologiczna, replikatory kulturowe (memy), antroposfera.

 

 

 

Robert Pilat

Uniwersytet Kardynala Stefana Wyszynskiego, ul. Wóycickiego 1/2, 01–938 Warszawa, Polska

E-mail: r.pilat@uksw.edu.pl

 

FILOZOFIA I UNIWERSYTET TECHNICZNY

 

STRESZCZENIE

W tej wypowiedzi, poświęconej relacji pomiędzy humanistyką (filozofią w szczególności) i uczelnią techniczną analizuję paradoks, który powstaje przy jednoczesnej akceptacji czterech twierdzeń: (1) politechniki coraz wyraźniej wykazują aspiracje uniwersyteckie i nabywają cech uniwersytetu; (2) nieodłączną częścią klasycznego uniwersytetu są nauki społeczne i humanistyczne, w tym filozofia; (3) na całym świecie odnotowuje się głęboki kryzys klasycznego uniwersytetu oraz zanik legitymizacji społecznej dla życia poświęconego badaniom humanistycznym; (4) to właśnie mentalność i cywilizacja techniczna jest odpowiedzialna za ten kryzys. Staram się usunąć ten paradoks przez wykazanie fałszywości stwierdzenia (4). W konkluzji stwierdzam nie tyle odwrót od humanistyki, co nihilistyczną tendencję obecną w stosunku nowoczesnych społeczeństw do wiedzy w ogóle.

Słowa kluczowe: politechnika, uniwersytet, filozofia, cywilizacja techniczna.

 

 

 

Maciej Soin

Instytut Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa, Polska

E-mail: msoin@poczta.onet.pl

O MOŻLIWYCH KIERUNKACH NAUCZANIA FILOZOFII
 
STRESZCZENIE

Artykuł jest próbą odpowiedzi na postulaty wprowadzone w Krajowych Ramach Kwalifikacji, wymagające by programy nauczania na poziomie wyższym kształtowały „zdolności do autonomicznego i odpowiedzialnego działania”. Autor rozważa przydatność różnych kierunków nauczania filozofii do tego celu, dochodząc do wniosku, że największe szanse na jego osiągnięcie ma nauczanie krytycznego myślenia w wersji wzorowanej na dociekaniach filozoficznych Wittgensteina. Program tak rozumianego nauczania nie sprowadza się do logicznej analizy argumentacji i obejmuje między innymi problematykę wieloznaczności pojęć i wynikających z niej sporów werbalnych, a także umiejętność unikania trudności wynikających z niedostrzegania różnic między rozmaitymi sposobami użycia języka. Nauczanie myślenia krytycznego na poziomie zaawansowanym dotyczyć mogłoby natomiast problematyki prawdy: zróżnicowania kryteriów uznawania prawdziwości zdań, umiejętności odróżniania wypowiedzi empirycznych i gramatycznych oraz porównawczej roli wzorców w praktyce badawczej różnych dziedzin nauki.

Słowa kluczowe: nauczanie filozofii, myślenie krytyczne, Wittgenstein.

 

 

 

Zbigniew Król

Wydzial Administracji i Nauk Spolecznych Politechnika Warszawska, Pl. Politechniki 1, 00-661 Warszawa, Polska

E-mail: zbigkrol@wp.pl
 
FILOZOFIA A NAUKI SCISLE
 
STRESZCZENIE

W artykule argumentuje się za nierozerwalną unią filozofii (szczególnie rozumianej) z nauką, wykazując, że filozofia jest koniecznym elementem praktyki naukowej. Autor przedstawia argumenty na rzecz niezbywalnej potrzeby i obecności filozofii w nauce, której cele nie redukują się do realizacji potrzeb utylitarnych. Potrzeba filozofii bierze się z dążenia człowieka do zrozumienia rzeczywistości, które jest też głównym celem nauki.

Słowa kluczowe: nauka, filozofia, potrzeby utylitarne, zrozumienie rzeczywistości.

 

 

 

Grzegorz Pyszczek

Wyzsza Szkola Pedagogiki Specjalnej, ul. Szczęśliwicka 40, 02-353 Warszawa, Polska

E-mail: pyszczek@poczta.onet.pl
 
FILOZOF W UCZELNI TECHNICZNEJ
 
STRESZCZENIE

W artykule rozważane są problemy związane z nauczaniem filozofii na uczelniach technicznych. Pierwsza bariera nauczania dotyczy stereotypów i uprzedzeń związanych z techniką (technofilia, technofobia). Następna związana jest z brakiem elementów filozofii techniki w programie nauczania filozofii, ostatnia – z brakiem refleksji metatechnicznej w treściach przedmiotów technicznych.

Słowa kluczowe: uczelnia techniczna, nauczanie filozofii, uczelnia techniczna, technofilia, technofobia, filozofia technologii.

 

 

 

Marek Maciejczak

Wydzial Administracji i Nauk Spolecznych Politechniki Warszawskiej, Plac Politechniki 1, 00-661 Warszawa, Polska

E-mail: marmaciejczak@poczta.onet.pl
 
POZNANIE SIEBIE JAKO PODSTAWA TOŻSAMOŚCI
 
STRESZCZENIE

Socjologiczne badania pozwalają zrozumieć zmiany, jakim podlegają pojęcia tożsamości, indywidualności, zobowiązań wobec siebie i społeczeństwa, sztuki, instytucji uniwersytetu, religii. Zmiany zagrażają integralności jednostki. Autor zwraca się do poglądów Immanuela Kanta, Martina Heideggera, Ludwiga Wittgensteina, Karola Wojtyły i Charlesa Taylora po środki konieczne do tworzenia i zachowania tożsamości.

Słowa kluczowe: refleksja, samostanowienie, tożsamość osoby, społeczeństwo konsumpcyjne, sumienie, sztuka, uniwersytet, religia.

 

 

 

Pawel Bytniewski

Wydzial Filozofii i Socjologii Uniwersytet Marii Curie-Sklodowskiej, ul. Marii Curie-Skłodowskiej 4, 20-031 Lublin, Polska

E-mail: pbytniewski@poczta.umcs.lublin.pl
 
FILOZOFIA NAUK, CZYLI EPISTEMOLOGICZNE POZYTKI Z HISTORII POZNANIA NAUKOWEGO

 
STRESZCZENIE

Punktem wyjścia artykułu jest wskazanie zjawiska, które polega na samoizolacji intelektualnych kultur filozofii nauki, zamykających się w partykularnych tradycjach, koncentrujących się na z góry ograniczonych tematach, ignorujących osiągniecia innych kultur i środowisk badawczych. Faktu tego nie tłumaczą dostatecznie ani różnice językowe i odrębności kanałów komunikacyjnych, z jakich korzystają społeczności uczonych, ani partykularyzmy instytucjonalne. Artykuł przedstawia i konfrontuje ze sobą w synoptycznym układzie dwie tradycje: anglosaskiej filozofii nauki i francuskiej filozofii nauk. Podkreślam zwłaszcza dwie zasadnicze różnice między nimi. Pierwszą jest różnica między pluralistycznym i dyscyplinarnym rozumieniem nauki w filozofii nauk a monizmem filozofii nauki w traktowaniu takich zagadnień jak: racjonalność nauk(i), rola poszczególnych dyscyplin nauk w kształtowaniu filozoficznego modelu zmienności nauk(i), znaczenie historii nauk(i) dla rozstrzygnięć epistemologicznych, pojmowanie hierarchii wartość poznawczych, pojmowanie przedmiotu historii nauk(i). Drugą istotną różnicę wyznacza odmienność koncepcji relacji między filozofią a historią nauk(i) jakie zakładają filozofia nauki i filozofia nauk.

Słowa kluczowe: anglosaska filozofia nauki, francuska filozofia nauk, historia nauk, Bachelard, Canguilhem, Foucault, racjonalność nauki, nieciągłość epistemologiczna, archeologia wiedzy.

 

 

Stanisław Czerniak

Instytut Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa, Polska

E-mail: czerniak.stanislaw@wp.pl
 
FILOZOFIA TECHNIKI GERNOTA BÖHMEGO
 
STRESZCZENIE
Przedmiotem artykulu jest rekonstrukcja glównych watków filozofii techniki Gernota Böhmego. W swych pracach z tego zakresu zawartych w tomie Invasive Technisierung. Technikphilosophie und Technikkritik (2008) Böhme odchodzi od zalozen swej rozwijanej wczesniej koncepcji „finalizacji nauki”(kwestie te autor omawia szczególowo w pierwszej czesci tekstu) i sytuuje filozofie techniki na pograniczu antropologii filozoficznej oraz filozofii spolecznej, pytajac o skutki procesów technicyzacji zarówno dla tozsamosci czlowieka wspólczesnego, jak i przeobrazen wzorów integracji spolecznej( spoleczna rola sieci informatycznych i technostruk-tur). Jego stanowisko ma charakter par excellence krytyczny. Böhme odwoluje sie do filozoficznej tradycji Szkoly Frankfurckiej i w polemicznym nawiazaniu do filozofii spolecznej Jürgena Habermasa pyta o kryteria „racjonalnosci” techniki. Omawia takze kulturowe zródla oporu przed „inwazyjna technicyzacja” nie tylko w kulturze Zachodu, lecz takze w kulturach Dalekiego Wschodu. Zastanawia sie wreszcie nad tymi horyzontami antropologicznymi postepu technicznego, które uwaza za neutral-ne etycznie i które odslaniac maja przed czlowiekiem nowe mozliwosci samowiedzy i ekspresji. Analizy autora konczy zestawienie kilku pytan, które wskazuja jego zdaniem na kwestie otwarte w filozofii techniki Böhmego.

Słowa kluczowe: modele filozofii nauki, filozofia techniki, technicyzacja, antropologia filozoficzna, Teoria krytyczna, racjonalność techniki, kulturowe hamulce technicyzacji, dialektyka technicyzacji.

 

 
 
Małgorzata Czarnocka
Instytut Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa, Polska
E-mail: mczarnoc@ifispan.waw.pl
 
PODMIOTOWOŚĆ WEDŁUG KANTA
 
STRESZCZENIE

Rekonstruuję Kantowską podmiotowość transcendentalną i empiryczną w dziedzinie poznania na podstawie tekstu Krytyki czystego rozumu i na podstawie analiz prowadzonych przez badaczy Kanta w ostatnich trzydziestu latach. Celem tej rekonstrukcji jest rozpatrzenie, jak i czy w ogóle Kantowskie pojęcie podmiotu może być zastosowane w obecnie prowadzonych dociekaniach tyczących się poznania. W analizie wykazuje się nieredukowalną wielość interpretacji każdego ważnego aspektu tej podmiotowości. Wskazuje się też niepokojące cechy Kantowskiej konstrukcji podmiotowości, które czynią wątpliwą jej przydatność do obecnie tworzonych ujęć poznania.

Słowa kluczowe: Kantowska podmiotowość, poznanie, interpretacje Kantowskiej podmiotowości: Johna Niemeyera Findlaya, Davida Carra, Siyavesa Azeriego, Andrew Brooka.

 

 

 

Barbara Trybulec

Instytut Filozofii, Uniwersytet Marii Curie-Sklodowskiej, ul. Marii Curie-Skłodowskiej 4, 20-031 Lublin, Polska

E-mail: barbara.trybulec@poczta.umcs.lublin.pl
 

UMYSŁ ZAKORZENIONY CZY ROZSZERZONY? NAPIĘCIE W KONCEPCJI POZNANIA USYTUOWANEGO
 
STRESZCZENIE

Poznanie usytuowane jest często postrzegane jako idea prowadząca do zmiany paradygmatu w kognitywistyce. Jej zwolennicy pracują nad stworzeniem spójnego i owocnego międzydyscyplinarnego projektu mającego na celu analizę problemu poznania z nowej perspektywy. Zadanie to, jeśli możliwe, nie jest łatwe. W ramach koncepcji poznania usytuowanego można wyróżnić co najmniej trzy tezy dotyczące umysłu, o których trudno powiedzieć, aby razem prezentowały spójny jego obraz. Tezy te to: umysł ucieleśniony, umysł rozszerzony oraz umysł zakorzeniony. Zawarte w nich opisy umysłu ujawniają napięcie w ramach projektu poznania usytuowanego, które osłabia jego integralność. W artykule zbadam jak silne jest to napięcie. Innymi słowy, postaram się odpowiedzieć na pytanie, czy różne tezy w ramach koncepcji poznania usytuowanego są faktycznie ze sobą niezgodne, czy też istnieje nadzieja na zespolenie ich na gruncie spójnego stanowiska wobec umysłu. Będę argumentować, iż taki obraz umysłu nie może powstać z połączenia powyższych trzech idei i że jedna z nich prezentuje najbardziej użyteczne narzędzie opisu umysłu.

Słowa kluczowe: umysł usytuowany, umysł zakorzeniony, umysł ucieleśniony, procesy poznawcze.

 

 

 

Ignacy Szczeniowski

Instytut Filozofii Uniwersytet Warszawski, ul. Krakowskie Przedmieście 3, 00-047 Warszawa, Polska

E-mail: ignacy.szczeniowski@gmail.com
 
WIEDZA NIEPOJĘCIOWA A KAZIMIERZA TWARDOWSKIEGO POSTULAT JASNOSCI STYLU FILOZOFICZNEGO
 
STRESZCZENIE

Artykuł dotyczy Kazimierza Twardowskiego postulatu jasności stylu filozoficznego, w kontekście problematyki myślenia pozapojęciowego i wiedzy niepropozycjonalnej. Syntetycznie zarysowany kontekst historyczny oraz profil Szkoły Lwowsko- Warszawskiej posłuży jako wstęp dla właściwej argumentacji merytorycznej oraz metodologicznej. Rozprawka O jasnym i niejasnym stylu filozoficznym wpisuje się metafilozoficzną dyskusję dotyczącą języka tej dziedziny, a także – co jest pomijane w opracowaniach – w debatę z pogranicza epistemologii, filozofii umysłu i języka nad problemem konceptualizacji w myśleniu i komunikacji. Uwagi do stanowiska Twardowskiego, że niejasność stylu filozoficznego świadczy o niejasności myśli filozofa, przedstawiam w trzech etapach. Dyskutuję tezę Twardowskiego, że myślimy w słowach, oraz dwie tezy Davida Einhorna: że przedmiot wymykający się konceptualnemu ujęciu nie może być przedmiotem poznania, a słowa są jedynym dostępem do myśli.

Słowa kluczowe: wiedza, pojęcia, Kazimierz Twardowski, jasność, know- how.

 

 

 

Anna Michalska

Instytut Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa, Polska

E-mail: michalskanna@gmail.com
 
PRAGMATYZM A PROBLEM ZMIANY SCHEMATU POJĘCIOWEGO W ŚWIETLE SENSOMOTORYCZNEJ KONCEPCJI DOŚWIADCZENIA
 
STRESZCZENIE

W artykule wykazuję, że pragmatyzm jest w stanie rozstrzygnąć performatywny konflikt tkwiący w problemie zmiany schematu pojęciowego, czyli konflikt między pojęciem zmiany a pojęciem ciągłości. W tym celu dwie naczelne tezy pragmatystyczne – tezę o ścisłym związku pomiędzy teorią i praktyką oraz tezę o związku między językiem i warunkami jego użycia – interpretuję w świetle sensomotorycznej koncepcji doświadczenia. Koncepcja sensomotoryczna – opracowana pierwotnie przez Jeana Piageta, a obecnie rozwijana w neuronaukach kognitywnych – nakłada określone ograniczenia na możliwe sposoby intepretacji obu tez, eliminując tym samym wszystkie jednostronne wersje pragmatyzmu. Wspomiany konflikt między pojęciem zmiany i ciągłości zostaje przezwyciężony na mocy założenia, że to nie indywidualny przedmiot, ale wzorzec działania stanowi odniesienie myśli oraz pojęcia. Zmiana wzorca czy schematu działania jest z kolei rezultatem serii adaptacji podporządkowanych mechanizmowi tak zwanej kontroli wykonawczej, obejmującej zdolność planowania i refleksyjnego odnoszenia się do własnych i cudzych działań.

Słowa kluczowe: schemat pojęciowy, pragmatyzm, sensomotoryczna koncepcja doświadczenia.

 

 

 

Paweł Zeidler

Instytut Filozofii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, ul. Szamarzewskiego 89 c, 60-568 Poznań, Polska

E-mail: zeidlerp@amu.edu.pl
 
O ROLI UGRUNTOWANYCH EMPIRYCZNIE METAFOR W NAUKOWYCH PROGRAMACH BADAWCZYCH
 
STRESZCZENIE

Wraz ze sformułowaniem przez Maxa Blacka interakcyjnej koncepcji metafory zaczęto w filozofii nauki analizować rolę metafor w poznaniu naukowym. Wykazano, że metafory mogą pełnić różne funkcje we wszystkich stadiach tworzenia wiedzy naukowej. W artykule koncentruję się na analizie roli metafor w ujmowaniu danych empirycznych i ich wpływie na konstytuowanie się naukowych programów badawczych. Przedstawiam poglądy na tę kwestię sformułowane przez Maxa Blacka, Mary Hesse, Richarda Boyda, Thomasa Kuhna, Danielę Bailer-Jones, a zwłaszcza przez Johna Stylesa, który szczegółowo analizował rolę, jaką w nauce odgrywają empirycznie ugruntowane metafory. Na zakończenie rozważam wpływ metafor na konstytuowanie się programu badawczego budowy atomu Bohra w kontekście metodologii naukowych programów badawczych Imre Lakatosa.

Słowa kluczowe: interakcyjna koncepcja metafory, metafora ugruntowana empirycznie, naukowy program badawczy.

 

 

 

Mariusz Mazurek

Politechnika Lubelska, ul. Nadbystrzycka 38 D, 20-618 Lublin, Polska

E-mail: mariusz.mazurek@pollub.pl
 
MODELE W KONCEPCJI NAUKI RONALDA N. GIERE’EGO
 
STRESZCZENIE

W tekście rekonstruowane jest i analizowane krytycznie Ronalda N. Giere’ego ujęcie modeli osadzone w jego modelowej koncepcji nauki. Wykazuje się, że Giere’ego koncepcja nauki ma braki, które powodują, że nie określa ona niektórych postulowanych w niej właściwości modeli, przede wszystkim ich niejęzykowego, abstrakcyjnego charakteru, a także czteroargumentowej relacji reprezentacji, która ma łączyć modele z rzeczywistością.

Słowa kluczowe: reprezentacja, teoria, model, relacja podobieństwa, Ronalda N. Giere’ego ujęcie modeli.

 

 

Marek Szydłowski

Obserwatorium Astronomiczne, ul. Orla 171, 30-244 Kraków, Polska

E-mail: marek.szydlowski@uj.edu.pl

 
ONTOLOGICZNE I EPISTEMOLOGICZNE ASPEKTY POJĘCIA MODELU KOSMOLOGICZNEGO
 
STRESZCZENIE

W praktyce badawczej kosmologii współczesnej – tak jak i w innych dziedzinach nauki – modele teoretyczne stają się autonomicznymi narzędziami badawczymi, pozwalającymi na planowanie i przeprowadzanie obserwacji astronomicznych i eksperymentów. Na modelach, a nie na teoriach skupia się obecnie uwaga uczonych, a w konsekwencji coraz szerzej koncentrują one uwagę filozofów nauki. W pracy wykażemy, że standardowy model kosmologiczny (w skrócie SMK) ciemnej, zimnej materii ze stałą kosmologiczną (w skrócie LCDM) pełni obecnie kluczową rolę w kosmologii. Model ten jest uznawany za efektywną teorię Wszechświata. Określimy jego podstawowe ontologiczne i epistemologiczne własności oraz funkcje, jakie pełni w praktyce badawczej kosmologii. Rozważamy również, w odniesieniu do modeli kosmologicznych, główne kwestie stawiane przez filozofów nauki: kwestię statusu ontologicznego i epistemologicznego tych modeli, semantycznych funkcji standardowego modelu kosmologicznego, relacji SMK do teorii i tym podobne. Weźmiemy udział w debacie dotyczącej realizmu naukowego, redukcjonizmu w wyjaśnianiu i kwestii praw przyrody w ramach modelowego podejścia w kosmologii.

Słowa kluczowe: ontologia i epistemologia modelu kosmologicznego, metodologia kosmologii.

 

 

 

Marek Łagosz

Instytut Filozofii Uniwersytetu Wroclawskiego, ul. Koszarowa 3/20, 51-149 Wrocław, Polska

E-mail: lagosz@o2.pl

 
WSZECHŚWIAT: NIESKOŃCZONOŚĆ I CZAS
 
STRESZCZENIE

Rozważania podjęte w tym artykule są rozwinięciem i uzupełnieniem niektórych wątków obecnych w wydanej przeze mnie wcześniej książce Realność czasu.2 Poszerzam tu zarysowany tam infinitystyczny (wieloświatowy) oraz dynamiczny obraz bytu realnego. Do głównych rezultatów tego artykułu należą: zarysowany w punkcie pierwszym model przyczynowości kolistej, podane w punkcie drugim kontrargumenty wobec krytyki kauzalnej teorii czasu (uchylenie tzw. „argumentu z niedomiaru”) oraz rozwinięta w punkcie trzecim interpretacja ontologiczna Bolzano-Dedekinda definicji zbioru nieskończonego. Rezultaty powyższe wspierają koncepcję Wszechświata nieskończonego i dynamicznego, która jest alternatywą dla idei „Wszechświata blokowego”.

Słowa kluczowe: czas, byt realny, przyczynowość kolista, kauzalna teoria czasu, Bolzano-Dedekinda definicja zbioru skończonego, nieskończoność Wszechświata.

 

 

 

Jarosław Mrożek

Instytut Filozofii, Socjologii i Dziennikarstwa Uniwersytetu Gdańskiego, ul. Bażynskiego 4, 80-952 Gdańsk, Polska

E-mail: filjam@univ.gda.pl

 
MATEMATYKA W UJĘCIU MOCNEGO PROGRAMU SOCJOLOGII WIEDZY
 
STRESZCZENIE

Socjologia wiedzy głosi tezę o społecznej naturze wszelkiej wiedzy, jednak w twórczości najwybitniejszego przedstawiciela tego sposobu myślenia, Karla Mannheima pojawia się niekonsekwencja wyrażająca się skłonnością do odmiennego traktowania matematyki i logiki. Mannheim rozważał matematykę i logikę jako dziedziny wiedzy nie podlegające społecznej determinacji. Przedstawiciele mocnego programu socjologii wiedzy na nowo podejmują problem statusu matematyki i logiki. Chcą pokazać, że również te nauki można zasadnie i sensownie analizować, odwołując się do narzędzi socjologicznych. W swych rozważaniach nawiązują do poglądów Ludwiga Wittgensteina i Imre Lakatosa. W szczególności są przekonani, że dzieła Ludwiga Wittgensteina Remarks on the Foundations of Mathematics i Imre Lakatosa Proofs and Refutations otwierają drogę socjologicznemu podejściu do matematyki.

Słowa kluczowe: mocny program, Karl Mannheim, Ludwig Wittgenstein, Imre Lakatos, matematyka.

 

 

 

Andrzej Wilk

Instytut Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa, Polska

E-mail: awilk@ifispan.waw.pl

 
CHAOS A NIEOBLICZALNOŚĆ
 
STRESZCZENIE

Tekst jest poświęcony problemowi implementacji nieobliczalności w świecie realnym. Podstawowe pytanie jest takie: czy logiczna nieefektywność ma swoją realizację w świecie fizycznym, albo, czy niealgorytmiczność posiada swój „fizyczny/ materialny” nośnik? Konkluzja jest zaś następująca: algorytmicznie zinterpretowana teoria chaosu deterministycznego koresponduje z przypadkową/nierozstrzygalną częścią matematyki. Trzeba przy tym jednak stale mieć na względzie, że zawsze jest to nierozstrzygalność, niealgorytmiczność, przypadkowość z modelu, w którym dokonujemy deskrypcji.

Słowa kluczowe: teoria obliczalności, teoria chaosu, teza Churcha.

 

 

 

Maciej Sopek

Instytut Filozofii Uniwersytet Warszawski, ul. Krakowskie Przedmieście 3, 00-047 Warszawa, Polska

E-mail: riven213@gmail.com

 
THE SEMANTIC WEB—INTRODUCING MEANING TO THE INTERNET
 
STRESZCZENIE

Celem niniejszej pracy jest analiza wybranych aspektów filozoficznych sieci World Wide Web, ze szczególnym naciskiem położonym na technologie Sieci Semantycznej. Jest to umotywowane przekonaniem, iż Sieć dostarcza zagadnień interesujących z punktu widzenia filozofii, a jednocześnie pozostaje tematem, który rzadko jest analizowany z perspektywy filozoficznej. Praca zawiera krótki zarys rozwoju sieci World Wide Web i podkreśla konceptualną zmianę, jaką technologie semantyczne wprowadzają do dziedziny; zawiera także przykłady ich praktycznego zastosowania. Do pojęć, które pojawiają się w pracy należą znaczenie, referencja i kwestia ontologicznego statusu przedmiotów, z których składa się Sieć.

Słowa kluczowe: internet, sieć, semantyka, desygnator, znaczenie, odniesienie.

 

 

 

Andrzej Gecow

Centrum Badan Ekologicznych PAN, Dziekanow Lesny, 05-092 Łomianki, Polska

E-mail: gecow@op.pl

 
INFORMACJA DZIEDZICZNA I JEJ KANALY (II ODCINEK SZKICU DEDUKCYJNEJ TEORII ŻYCIA)
 
STRESZCZENIE

W tym odcinku Szkicu proponowany jest opis dziedziczenia, czyli przeniesienia zebranej informacji celowej do obiektu potomnego. W opisie tym użyte są pojęcia zdefiniowane w pierwszym odcinku. Opis informacji celowej i jej propagacji został tu rozszerzony o wprowadzenie cyklu zmian obiektu i środowiska oraz niejednorodności przestrzennej i funkcjonalnej środowiska. Ściśle związany z dziedziczeniem jest temat kanałów informacji dziedzicznej, który dla kompletności wymagał sięgnięcia po model osłaniania jako tendencji strukturalnej. Model ten wskazuje jeden z podstawowych mechanizmów tworzenia następnych kanałów informacji dziedzicznej. Będzie on w pełni określony dopiero pod koniec Szkicu, a należy do jego gałęzi opisującej zmienność losową. Natomiast dziedziczenie dotyczy zmienności kontrolowanej informacją celową. Wzajemne stosunki obu modeli i ich miejsce w Szkicu zostały więc przeanalizowane dając niezbędną minimalną podstawę do opisu osłaniania i porządkując najważniejsze rozgałęzienie wywodów Szkicu. Proponowany model dziedziczenia silnie nawiązuje do prac Evy Jablonki, dając im bardziej klarowne formalne teoretyczne podstawy.

Słowa kluczowe: dziedziczenie, informacja celowa, kanały informacji dziedzicznej.

 

 

 

Krzysztof Chodasewicz

Wyzsza Szkola Fizjoterapii z siedziba we Wroclawiu, ul. Tadeusza Kościuszki 4, 50-038 Wrocław, Polska

E-mail: kchodasewicz@o2.pl
 
EMERGENCJA W BIOLOGII – REDUKCJONIZM VERSUS ORGANICYZM
 
STRESZCZENIE

W artykule przeprowadzam analizę porównawczą poglądów dwóch filozofujących przyrodników – Bernda-Olafa Küppersa oraz Piera Luigi Luisi’ego – na emergencję w biologii. Obaj uczeni deklarują odmienne stanowiska filozoficzne: pierwszy jest zwolennikiem współczesnego mechanicyzmu (redukcjonizmu), drugi uważa się za reprezentanta organicyzmu. Obaj uczeni różnią się też w kwestii definiowania życia. Küppers uważa, że życie nie może zostać ściśle zdefiniowane, jeśli nie posiada ono cech emergentnych. Luisi twierdzi, że życie może być satysfakcjonująco zdefiniowane. Konfrontacja poglądów obu autorów doprowadza do zaskakujących konkluzji.

Słowa kluczowe: emergencja w biologii, organicyzm, mechanicyzm, przyczynowość skierowana w dół, definiowanie życia.

 

 

 

Serena Cattaruzza

Università degli Studi di Trieste Dipartimento di Scienze della Vita, Piazzale Europa, 1, 34128 Trieste TS,  Włochy

E-mail: serenacattaruzza@alice.it

 
BÜHLER I “PROROK Z PRAWEJ STRONY: FILOZOFIA”
 
STRESZCZENIE
Celem tego artykułu jest omówienie związków wybitnego niemieckiego uczonego Karla Bühlera z filozofią, zarówno pod wzgledem tematyki filozoficznej, która odegrała ważną rolę w jego badaniach psychologicznych, jak i wpływu tych ostatnich na myśl filozoficzną XX wieku. Rozważania skupione będą wokół głównego dzieła Bühlera pt. Teoria języka, stanowiącego obowiązkowy punkt odniesienia w dyskusji nad ukonstytuowaniem się rygorystycznej metodologii w dziedzinie nauk społecznych.

3/2015

Giorgio Derossi

Universita degli Studi di Trieste, Piazzale Europa, 1, 34128 Trieste TS,  Włochy

E-mail: serenacattaruzza@alice.it

 

WYMIAR PERCEPCYJNY W FENOMENOLOGII DOŚWIADCZALNEJ I W NAUCE

 

STRESZCZENIE

Autor podkreśla znaczący wkład, jaki fenomenologia eksperymentalna może wnieść do metodologii badań naukowych. Pod pojęciem tym należy rozumieć fenomenologiczne podejście, które wyłoniło się w ostatnim okresie z rozważań nad niektórymi epistemologicznymi implikacjami badań z zakresu percepcji inspirowanych teorią Gestalt. Chodzi tu w szczególności o badania przeprowadzone przez członków zespołu, który działał na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu w Trieście w drugiej połowie ubiegłego stulecia pod kierownictwem triesteńskiego specjalisty z dziedziny percepcji, Gaetano Kanizsy. Wspomniane implikacje dotyczą możliwości uwidocznienia przestrzenno-czasowych warunków, które ukazują rzeczywistość poza zjawiskami i które w ujęciu klasycznej fenomenologii Husserlowskiej uznaje się za poznawalne jedynie w sposób idealny. Autor kwestionuje idealistyczną hipotekę ciążącą na klasycznej fenomenologii i podkreśla doniosłość niektórych argumentów, które zdają się przemawiać za wspomnianą możliwością nowego realizmu. Przywołane zostają odkrywcze wizualizacje opracowane z wykorzystaniem Gedankenexperimenten (eksperymentów idealnych) stosowanych przez Ernsta Macha w jego historyczno-krytycznych badaniach ewolucji nowożytnej mechaniki. Przede wszystkim jednak autor przedstawia zasadnicze cechy wizualizacji absolutnej realności przestrzeni postrzegalnej w zjawisku tzw. nieprzystających odpowiedników, zamieszczonej w ostatnim przedkrytycznym eseju Kanta. Rysuje się w ten sposób teoretyczna i historyczna perspektywa, w której istotniejszą rolę może odgrywać – obok wizji idealnych esencji – sama wizja rzeczywistości.

Słowa kluczowe: percepcja, idealizacja, wizualizacja, eksperyment idealny, ciągłość-nieciągłość, odpowiedniki nieprzystające, rzeczywistość/realność.

 

 

 

Stanisław Czerniak

Instytut Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa, Polska

E-mail: stanislaw.czerniak@outlook.com

 

ANTROPOLOGIA FILOZOFICZNA ARNOLDA GEHLENA JAKO MODEL KRYTYKI SPOŁECZEŃSTWA 

 

STRESZCZENIE

Autor wyróżnia trzy różne wykładnie pojęcia i zarazem nurty rozwojowe antropologii filozoficznej oraz zastanawia się nad relacjami łączącymi je z krytyczną filozofią społeczną. Przechodzi następnie do eksplikacji głównych założeń antropologii filozoficznej Arnolda Gehlena i szuka odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób rzutowały one na kategorialną swoistość jego krytyki społeczeństwa ponowożytnego pod pojęciowym szyldem współczesnego „kryzysu instytucji”. Autor uszczegóławia te analizy odwołując się do pracy Gehlena Die Seele im technischen Zeitalter oraz do przeprowadzonych w niej analiz tzw. nowego subiektywizmu. Artykuł kończy krytyczna konkluzja, w której rozważane są pewne ideowe niespójności stanowiska filozoficznego Gehlena.

Słowa kluczowe: filozofia człowieka, antropologia filozoficzna, zalew bodźców, nadwyżka popędowa, język, instytucje społeczne, działanie, nowy subiektywizm    

 

 

 

Rafał Michalski

Instytut Filozofii UMK, ul. Fosa Staromiejska 1 a, 87-100 Toruń, Polska

E-mail: metasis@umk.pl

 

GENEZA JĘZYKA W PERSPEKTYWIE ANTROPOLOGICZNEJ – STANOWISKA ARNOLDA GEHLENA I GEORGE’A HERBERTA MEADA 

 

STRESZCZENIE

Celem niniejszego artykułu jest, z jednej strony, rekonstrukcja głównych założeń Gehlenowskiej koncepcji genezy języka, a z drugiej, uzupełnienie jej braków w oparciu o behawioryzm społeczny George’a Herberta Meada. W pierwszych dwóch paragrafach odtworzymy opis ontogenezy czynności mownych, kładąc nacisk na koncepcję „ucieleśnionego znaczenia”, według której ludzki język zakorzeniony jest w głębokich warstwach wyobraźni motorycznej.1 Gehlen próbuje dowieść, że wszelkie, nawet najbardziej abstrakcyjne pojęcia krystalizują się za pośrednictwem sensomotorycznych schematów, a zatem cielesnych dyspozycji, które umożliwiają człowiekowi – konstytucjonalnie obarczonemu szeregiem deficytów biologicznych – interakcję z otoczeniem. Język pełni zatem, w pierwszej kolejności, funkcję odciążającą, kompensuje wrodzony brak przystosowania do określonych warunków środowiskowych oraz chroniczną nadwyżkę nieskanalizowanych popędów. W trzecim paragrafie przedstawimy argumenty filozofa na rzecz tezy, że język i dyskursywne myślenie stanowią nierozłączną jedność. Wskazane zostaną tutaj przede wszystkim paralele między czynnościami motorycznymi a ujęzykowionymi procesami myślowymi (3). Część artykułu poświęconą Gehlenowi zamkniemy krytycznym komentarzem do jego teorii (4). Ostatni paragraf będzie natomiast zawierał rekonstrukcję tych wątków behawioryzmu społecznego Meada, które stanowią uzupełnienie i rozwinięcie koncepcji gehlenowskiej (5).

Słowa kluczowe: geneza języka, behawioryzm społeczny, wyobraźnia motoryczna, komunikacja.    

 

 

 

Zdzisława Piątek

Instytut Filozofii Uniwersytetu Jagiellonskiego, ul. Grodzka 52, 31-044 Kraków, Polska

E-mail: zdzislawa.piatek33@gmail.com

 

O BANALNOŚCI DOBRA ROZUMIANEGO JAKO DOBRO WŁASNE ISTOT ŻYWYCH

 

STRESZCZENIE

Przedmiotem rozważań jest analiza dobra własnego istot żywych, które analogicznie do banalnego zła, w rozumieniu Hannah Arendt, jest bezwiedne, gdyż pozaludzkie organizmy żywe nie posiadają świadomych motywów swojego działania. „Motywem” samorealizacji dobra własnego jest informacja genetyczna. Dobro własne istot żywych, czyli zdolność do życia na miarę własnego gatunku jest podyktowane dążeniem do samozachowania i jest wartością fundamentalną, gdyż jest podstawą posiadania wszelkich innych dóbr. Jego realizacja wymaga podmiotów życia, podobnie jak realizacja dobra moralnego wymaga podmiotów moralnych. Tezą artykułu jest twierdzenie, że podmioty moralne i dobra moralne są pochodną podmiotów życia.

Słowa kluczowe: dobro, informacja genetyczna, samozachowanie, podmiot moralny, Hannah Arendt, Baruch Spinoza.    

 

 

 

Małgorzata Czarnocka

Instytut Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa, Polska

E-mail: mczarnoc@ifispan.waw.pl

 

PODMIOTOWOŚĆ W NEOKANTYZMIE

STRESZCZENIE

W tekście analizuję neokantowskie poglądy w kwestii podmiotowości poznawczej, skupiając uwagę na relewantnych konstrukcjach Heinricha Rickerta (podmiot wartościujący oraz podmiot epistemologiczny), Bruno Baucha (podmiot właściwy – principium), Hermanna Cohena (logiczny zastępnik wiążący zasady myślenia, metody i procedury poznawcze) oraz Paula Natorpa wykluczenie podmiotowości. Stosunek neokantystów do podmiotowości jest określany przez trzy ich główne metatezy: antypsychologizm, obiektywizm oraz fundamentalizm epistemologiczny. Pokazuję, że neokantyzm dokonał destrukcji kategorii podmiotowości, wypracował podstawy do filozofowania bez pojęcia podmiotu, zainicjował metafilozoficzną zmianę do paradygmatu lingwistycznego. Aktualizując koncepcję Kanta neokantyści doprowadzili do porzucenia jej podstaw – poprzez przyjęcie aksjomatu głoszącego, iż wiedzę obiektywną jest w stanie uzyskać tylko niesubiektywny podmiot.

Słowa kluczowe: neokantyzm, podmiot poznania, antypsychologizm, obiektywizm, fundamentalizm epistemologiczny.    

 

 

 

Mariusz Mazurek

Politechnika Lubelska, ul. Nadbystrzycka 38 D, 20-618 Lublin, Polska

E-mail: mariusz.mazurek@pollub.pl

 

MODELE TEORETYCZNE

STRESZCZENIE

W tekście analizuję trzy najciekawsze i najbardziej rozbudowane ujęcia modelu teoretycznego: dwa niejako już klasyczne, Petera Achinsteina i Michaela Redheada, oraz stosunkowo rzadko analizowane ujęcie Ryszarda Wójcickiego, z późniejszej fazy jego badań, w której zrezygnował z posiłkowania się aparatem pojęciowym semantyki logicznej. Biorę pod uwagę te ujęcia modeli teoretycznych, w których są one kwalifikowane jako modele reprezentujące rzeczywistość. Z tego względu pomijam koncepcje Maxa Blacka i Mary Hesse takich modeli, ponieważ obie te pokrewne koncepcje modelu teoretycznego należy zaliczyć do grupy modeli analogowych, jeśli za kryterium klasyfikacji uznaje się główną funkcję pełnioną przez model danej klasy. Ograniczam się do modeli teoretycznych o funkcjach reprezentujących, ponieważ właśnie modele reprezentujące i, szerzej, kwestia reprezentacji stoją w centrum obecnie prowadzonych badań w filozofii nauki. Te zatem nieco starsze pomysły ujmowania modeli teoretycznych stanowią cenny i aktualny wkład w najważniejsze rozpatrywane obecnie problemy.

Słowa kluczowe: reprezentacja, teoria, model, Peter Achinstein, Michael Redhead, Ryszard Wójcicki.    

 

 

 

Mariusz Mazurek

Politechnika Lubelska, ul. Nadbystrzycka 38 D, 20-618 Lublin, Polska

E-mail: mariusz.mazurek@pollub.pl

 

DEFLACYJNA KONCEPCJA REPREZENTOWANIA MAURICIO SUÁREZA

 STRESZCZENIE

Analizuję tu koncepcję reprezentowania Maurizio Suáreza z następujących powodów. Po pierwsze, koncepcja ta deklaratywnie (choć, jak pokazuje, pozornie) wyłamuje się z obiegowych, standardowych sposobów ujmowania relacji reprezentowania, a mianowicie z identyfikowania reprezentowania z podobieństwem własności lub z izomorfizmem. Po drugie, dociekania Suáreza pokazują, jak trudno jest zerwać ze standardowym przedstawianiem relacji reprezentacji, opartym na intuicjach zdroworozsądkowych, związanych z naiwnym realizmem epistemologicznym i nawet będących wersją takiego realizmu. Próba Suáreza pokazuje, że problem reprezentacji – tak szeroko obecnie rozpatrywany – wymaga prawdopodobnie (w celu uzyskania istotnie nowych rozstrzygnięć) wprowadzenia zupełnie nowego aparatu pojęciowego i oparcia go z zupełnie nowej perspektywy. Koncepcja Suáreza – mimo swej wadliwości – ukazuje, jak trudno jest odejść od konwencjonalnych sposobów myślenia i identyfikowania relacji reprezentowania z izomorfizmem i podobieństwem.

Słowa kluczowe: reprezentacja, deflacyjna koncepcja, Maurizio Suárez.    

 

 

Andrzej Gecow

Centrum Badan Ekologicznych PAN, Dziekanów Leśny, 05-092 Łomianki, Polska

E-mail: gecow@op.pl

 

DROGA DO MODELU EWOLUCJI STRUKTURY III odcinek Szkicu dedukcyjnej teorii życia

 

STRESZCZENIE

Przedstawione są trzy proste modele opisujące podstawowe obserwacje obiektów żywych. Model ewolucji adaptacyjnej obiektu bez struktury, opisanego wektorem cech o kilku wariantach, pozwala wyrobić intuicje łączące ewolucję z informacją, informacją celową, entropią i prawdopodobieństwem. Daje on ilościowe podstawy dla naturalnego kryterium tożsamości, które ma głębokie znaczenie filozoficzne oraz pozwala formalnie zaistnieć tendencji małej zmiany. Dalej będzie on elementem modelu ze strukturą, który wskaże docelowe tendencje strukturalne. Drugi model dotyczy długości zapisu informacji celowej, która pozwala naszej intuicji wyróżniać obiekty żywe. Tu model bez struktury zastosowany jest w tym samym obiekcie po raz drugi, ale do innego aspektu. Trzeci model rozwija pojęcie degeneracji zdefiniowane w modelu bez struktury. Definiuje się w nim zapas i przedział degeneracji dozwolonej, które przewidują istotnie różną zmienność podczas eksplozji ilościowej i podczas konkurencji. Z modelu wynika wyraźnie mniejsze znaczenie konkurencji w ewolucji i rozpad darwinowskiego doboru naturalnego na dwa niezależne mechanizmy selekcyjne.

Słowa kluczowe: informacja biologiczna, informacja celowa, degeneracja, konkurencja, eksplozja ilościowa, radiacja adaptatywna.

 

 

 

Radosław Sojak

Instytut Filozofii UMK, ul. Fosa Staromiejska 1 a, 87-100 Toruń, Polska

E-mail: kedar@umk.pl

 

POZWÓLCIE JEJ LATAĆ WYSOKO1 O PRZYCZYNACH ROZBRATU MIĘDZY SOCJOLOGIĄ I SPOŁECZNYMI STUDIAMI NAD NAUKĄ

 

STRESZCZENIE

Socjologia nie zdominowała społecznych studiów nad nauką (SSN), które rozwijają się w znacznej mierze autonomicznie i niezależnie od socjologicznych inspiracji. Artykuł stanowi próbę nakreślenia głównych przyczyn tego stanu rzeczy. Prócz czynników historycznych oraz instytucjonalnych identyfikuje trzy główne przyczyny związane z teoretycznymi rozstrzygnięciami SSN: (1) pominięcie spuścizny Mertonowskiej socjologii nauki; (2) nieufność względem wyjaśnień w kategoriach interesów oraz (3) krytykę socjologii dokonaną w ramach teorii actor-network. Ta ostatnia przedstawiona jest jako w znacznej mierze nieuzasadniona oraz ograniczająca potencjał poznawczy i praktyczny socjologii.

Słowa kluczowe: socjologia; socjologia wiedzy naukowej; społeczne studia nad nauką; teoria actor-network     

 

 

 

Anna Michalska

Instytut Filozofii i Socjologii PAN, ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa, Polska

E-mail: michalskanna@gmail.com

 

NAUKA I RACJONALNOŚĆ NA GRUNCIE TEORII DZIAŁAŃ KOMUNIKACYJNYCH

 

STRESZCZENIE

Klasyczna filozofia nauki, której podstawowe założenia zostały na przestrzeni lat poddane surowej krytyce, pojmuje naukę jako medium i probierz racjonalności. Przy tym założeniu teoria nauki staje się teorią racjonalności. Teoria działań komunikacyjnych Jürgena Habermasa proponuje interesującą modyfikację tej klasycznej perspektywy. W tym ujęciu, pojęcie racjonalności jest szersze niż pojęcie nauki; racjonalność okazuje się niesprowadzalna do nauki w tym sensie, że nauka stanowi jeden z trzech filarów racjonalności. Oznacza to również, że nauka nie może być degradowana do poziomu racjonalności instrumentalnej. To ujęcie relacji między nauką a racjonalnością, które proponuje Habermasowska pragmatyka formalna, rzuca światło na jeden z najczęściej formułowanych pod adresem koncepcji Habermasa zarzutów, zgodnie z którym idea działań komunikacyjnych jest nierealistyczna. W odpowiedzi na ten zarzut zwracam uwagę na fakt, iż teoria działań komunikacyjnych wyznacza zbiór warunków empirycznych, które muszą być spełnione, aby działanie komunikacyjne było możliwe. Te warunki są wymagające, lecz nie nierealistyczne.

Słowa kluczowe: nauka, racjonalność, teoria działań komunikacyjnych, empiryczne warunki działania komunikacyjnego, trancendentalne warunki działania komunikacyjnego.     

 

 

 

Paweł Bytniewski

Wydzial Filozofii i Socjologii Uniwersytet Marii Curie-Sklodowskiej, ul. Marii Curie-Skłodowskiej 4, 20-031 Lublin, Polska

E-mail: pbytniewski@tlen.pl

 

TRZY MODELE NIECIĄGŁEGO PROCESU HISTORII NAUK – BACHELARD, CANGUILHEM, FOUCAULT

 

STRESZCZENIE

Artykuł prezentuje trzy modele historii nauk, w których trzy różne rodzaje nieciągłości wiedzy (epistemologiczna, interdyscyplinarna, temporalna) odgrywają rolę porządkującą sposób rozumienia procesu historycznego nauk. Gaston Bachelard, Georges Canguilhem i Michel Foucault – twórcy tych modeli – rozporządzając materiałem historycznym dyscyplin nauk przyrodniczych (Bachelard, Canguilhem) i humanistycznych (Foucault) próbowali odpowiedzieć na pytanie o związek między specyfiką procesu historycznego, w jakim uczestniczą nauki, a epistemologicznymi kwalifikacjami wiedzy będącej produktem tego procesu. Każdy z nich, podzielając pewne wyjściowe, wspólne założenia, dochodzi jednak do odmiennego akcentowania roli w tym procesie wyróżnionych rodzajów nieciągłości.

Słowa kluczowe: historia nauk, nieciągłość wiedzy, rodzaje nieciągłości wiedzy, Gaston Bachelard, Georges Canguilhem, Michel Foucault.

 

 

 

Zbysław Muszyński

Wydzial Filozofii i Socjologii Uniwersytet Marii Curie-Sklodowskiej, ul. Marii Curie-Skłodowskiej 4, 20-031 Lublin, Polska

E-mail: zmuszyn@bacon.umcs.lublin.pl

 

UMYSŁ ROZSZERZONY, POZNANIE ROZSZERZONE, „NAUKA ROZSZERZONA”

 

STRESZCZENIE

Zadaniem artykułu jest analiza trzech tytułowych kategorii: umysłu rozszerzonego, poznania rozszerzonego oraz „nauki rozszerzonej” i ukazanie zależności między nimi. Wszystkie te kategorie odwołują się do koncepcji rozszerzonego umysłu, zaś pojęcie nauki rozszerzonej jest propozycją zastosowania koncepcji umysłu rozszerzonego do analizy podmiotu badań naukowych, rezultatów badań oraz samego procesu powstawania wiedzy naukowej, a także rozumienia nauki i jej funkcjonowania.

Słowa kluczowe: umysł rozszerzony, poznanie rozszerzone, zasada parytetu, wiedza naukowa, Andy Clark, D. Chamers, R. Giere, R. Menary.     

 

 

 

Barbara Trybulec

Wydzial Filozofii i Socjologii Uniwersytet Marii Curie-Sklodowskiej, ul. Marii Curie-Skłodowskiej 4, 20-031 Lublin, Polska

E-mail: barbara.trybulec@poczta.umcs.lublin.pl

 

FENOMENOLOGIA A KOGNITYWISTYKA – DWIE METODY ANALIZY PODMIOTU POZNANIA PERSPEKTYWA WSPÓŁPRACY I PROBLEMY

 

STRESZCZENIE

Przedmiotem analizy w artykule są korzyści i trudności, które niesie ze sobą wykorzystywanie niektórych rozwiązań wypracowanych w ramach stanowiska fenomenologicznego w badaniach kognitywistycznych nad podmiotem poznania. Wskażę, jakie znaczenie można nadać pojęciu naturalizowania fenomenologii, oraz jakie związki zachodzą pomiędzy obiema dziedzinami badań nad poznaniem – fenomenologią i kognitywistyką. W artykule przywołam próbę uzasadnienia owocności nowej dziedziny badań nad podmiotem poznania – neurofenomenologii wyrosłej ze splotu różnych tradycji filozoficznych. Jej zwolennicy borykają się zwłaszcza z problemem uzgodnienia metodologii, która łączy w sobie pierwszoosobową metodę fenomenologii oraz trzecioosobową metodę nauk szczegółowych. W artykule pokażę, że naturalizowanie fenomenologii rozumianej jako stanowisko filozoficzne wobec podmiotu poznającego jest przedsięwzięciem niemożliwym do zrealizowania. Większa nadzieja leży w próbach wykorzystania pewnych elementów metody fenomenologicznej w badaniach kognitywistycznych. Celem sięgania po owe elementy jest uzyskanie opisu świadomego doświadczenia dużo bardziej bezpośredniego i przez to dokładniejszego od opisu introspekcyjnego. Zwolennicy takiego podejścia mają nadzieję na rozwój nauki o perspektywie pierwszoosobowej dalekiej od introspekcjonizmu i psychologii zdroworozsądkowej.

Słowa kluczowe: podmiot poznania, metoda redukcji fenomenologicznej, kognitywistyka, neurofenomenologia, świadomość.     

 

 

Aleksandra Kołtun

Wydzial Filozofii i Socjologii Uniwersytet Marii Curie-Sklodowskiej, ul. Marii Curie-Skłodowskiej 4, 20-031 Lublin, Polska

E-mail: aleksandra.koltun@gmail.com

 

„NAUKA ROZSZERZONA” – AGORY, LABORATORIA, MASZYNY SPOŁECZNE

 

STRESZCZENIE

Coraz częściej zmiany zachodzące w funkcjonowaniu współczesnej nauki są postrzegane w kategoriach jej rozszerzania pod kątem obszarów zainteresowania, wielości i różnorodności zaangażowanych aktorów czy przekraczania granic dyscyplin. Równolegle do tych zmian pojawiają się pytania dotyczące tego, gdzie i w jaki sposób powstaje wiedza naukowa, a także problem dookreślenia kryterium naukowości. W artykule zostaną przedstawione wybrane koncepcje z zakresu studiów nad nauką i technologią, w których szczególną uwagę poświęca się przestrzeniom (fizycznym, organizacyjnym, kulturowym), w których ma powstawać wiedza uznawana za naukową. Ostatecznie, wydaje się, że to właśnie specjalny sposób organizacji działalności naukowej w specyficznych przestrzeniach stanowi obecnie jedną z podstaw dla odróżniania nauki od nienauki.

Słowa kluczowe: „nauka rozszerzona”, Mode 2 knowledge production, agory, antropologia nauki, laboratoria, teoria aktora-sieci, maszyny społeczne.     

 

 

 

Małgorzata Koronkiewicz

Instytut Filozofii Uniwersytet Warszawski, ul. Krakowskie Przedmieście 3, 00-047 Warszawa, Polska

E-mail: malgorzata.koronkiewicz@gmail.com

 

REALIZM CHARLESA SANDERSA PEIRCE’A I ANTYREALIZM RICHARDA RORTY’EGO

 

STRESZCZENIE

W tekście analizuję elementy realizmu i antyrealizmu w tradycyjnym pragmatyzmie Charlesa Sandersa Peirce’a i w neopragmatyzmie Richarda Rorty’ego. Stanowiska realizmu i antyrealizmu1 są tu rozpatrywane głównie w odniesieniu do kwestii znaczenia, prawdziwości oraz obiektywności.

Słowa kluczowe: Charles Sanders Peirce, Richard Rorty, realizm, antyrealizm, pragmatyzm, neopragmatyzm.     

 

 

 

Marek Łagosz

Instytut Filozofii Uniwersytetu Wroclawskiego, ul. Koszarowa 3/20, 51-149 Wrocław, Polska

E-mail: lagosz@o2.pl

 

HISTORIA NATURALNA A HISTORIA SPOŁECZNA. SZKIC PORÓWNAWCZY

 

STRESZCZENIE

W artykule rozważam problem ontycznej różnicy między historią naturalną a historią społeczną. Zagadnienie analizuję w kontekście pięciu kwestii szczegółowych: problemu tempa zmian jakościowych oraz jednorodności czasu, problemu (an)izotropowości czasu, kwestii „końca historii”, zagadnienia całościowości (totalności) dziejów oraz problemu różnicy między historycznością a czasowością. Dochodzę do wniosku, że w aspekcie kategorii czasu (pod względem struktury zmienności) trudno znaleźć istotne różnice między tymi dwoma rodzajami procesów historycznych.

Słowa kluczowe: historia naturalna, historia społeczna, zmiana jakościowa, czas, strzałka czasu, koniec historii, totalność historii, historyczność, czasowość.     

 

 

 

Janusz Uchmański

Uniwersytet Kardynala Stefana Wyszynskiego, ul. Wóycickiego 1/2, 01–938 Warszawa, Polska

E-mail: j.uchmanski@uksw.edu.pl

 

MATEMATYCZNOŚĆ BIOLOGII

 

STRESZCZENIE

Matematyka w naukach przyrodniczych stosowana jest jako bardzo użyteczny język. Fizyka odnosiła i odnosi ogromne korzyści z używania języka matematycznego, mając przy tym duży wpływ na rozwój matematyki. Natomiast stopień matematyzacji biologii jest niewielki – biologia nie ma wpływu na matematykę. W biologii stosuje się te metody matematyczne, których używa się do opisu układów fizycznych. Czy nie popełniamy w ten sposób błędu? A może biologia wymaga zupełnie nowych metod matematycznych dostosowanych do potrzeb tej złożoności, którą reprezentują układy biologiczne.

Słowa kluczowe: matematyzacja biologii, matematyka, biologia.     

 

 

 

Anna Lemańska

Uniwersytet Kardynala Stefana Wyszynskiego, ul. Wóycickiego 1/2, 01–938 Warszawa, Polska

E-mail: a.lemanska@uksw.edu.pl

 

EWOLUCJA JAKO REALIZACJA PROJEKTU?

 

STRESZCZENIE

W przyrodniczych teoriach ewolucji biologicznej ewolucja jest przedstawiana jako bezkierunkowy proces, w którym istotną rolę odgrywa przypadek. Metody nauk przyrodniczych nie są bowiem w stanie wykryć żadnego narzuconego z zewnątrz celu czy projektu. Nie oznacza to jednak, że taki projekt nie istnieje. W artykule próbuję pokazać, że filozoficzne interpretacje ewolucji dopuszczają możliwość, by ewolucja była realizacją projektu.

Słowa kluczowe: ewolucja, cel, przypadek, projekt.    

 

 

 

Krzysztof Chodasewicz

Wyzsza Szkola Fizjoterapii z siedziba we Wroclawiu, ul. Tadeusza Kościuszki 4, 50-038 Wrocław, Polska

E-mail: kchodasewicz@o2.pl

 

J. B. S. HALDANE I SFORMUŁOWANIA WARUNKÓW DOBORU

 

STRESZCZENIE

W artykule analizuję stosunek J. B. S. Haldane’a do kwestii definiowania koniecznych warunków (ewolucji drogą) doboru naturalnego. Kwestia ta jest ostatnio żywo dyskutowana na pograniczu filozofii biologii i biologii teoretycznej. Stawiam roboczą hipotezę, że Haldane, podobnie jak wielu innych genetyków populacyjnych, nie starał się znaleźć podsumowania warunków doboru, które odnosiłoby się do wszystkich sytuacji jego wystąpienia, ale zamiast tego konstruował modele matematyczne określonych przypadków.

Słowa kluczowe: J. B. S. Haldane, dobór naturalny, warunki doboru naturalnego, filozofia i historia biologii.    

 

 

 

Andrzej Gecow

Centrum Badan Ekologicznych PAN, Dziekanów Leśny, 05-092 Łomianki, Polska

E-mail: gecow@op.pl

 

OD GENETYKI POPULACYJNEJ HALDANE’A WIEKU XX, DO INFORMACJI BIOLOGICZNEJ I DZIEDZICZNEJ JABŁONKI DZIŚ   

 

STRESZCZENIE

Dzieje się przewrót – jedynie słuszna genetyka populacyjna przestała być „jedynie słuszną”. Informacja właśnie zajmuje jej miejsce. Głównymi czynnikami są tu mało poważne aspekty psychologiczne, więc ku przestrodze, także forma przedstawianej polemiki ma podobną formę. Haldane i Jabłonka to symbole kolejnych przewrotów w biologii.

Słowa kluczowe: rekapitulacja, epigenetyka, informacja biologiczna, memetyka, sieci złożone.  

Spis treści 3/2015

FILOZOFIA I NAUKA
Studia filozoficzne i interdyscyplinarne
Tom 3, 2015


I. Od redakcji

O III tomie czasopisma FILOZOFIA I NAUKA.  Studia filozoficzne i interdyscyplinarne (s. 5)
Recenzenci tekstów zgłoszonych do III tomu

 

I. Rozdział książki Nachmetaphysisches Denken II

Jürgena Habermasa Od obrazów świata do świata życia (s. 11)

 

 

II. Studia i rozprawy

Giorgio DerossiWymiar percepcyjny w fenomenologii doświadczalnej i w nauce (s. 39)
Stanisław CzerniakAntropologia filozoficzna Arnolda Gehlena jako model krytyki społeczeństwa (s. 57)
Rafał MichalskiGeneza języka w perspektywie antropologicznej – stanowiska Arnolda Gehlena i George’a Herberta Meada (s. 77)
Zdzisława PiątekO banalności dobra rozumianego jako dobro własne istot żywych (s. 95)
Małgorzata CzarnockaPodmiotowość w neokantyzmie (s. 119)
Mariusz MazurekModele teoretyczne (s. 141)
Mariusz MazurekDeflacyjna koncepcja reprezentowania Mauricio Suáreza (s. 159)
Andrzej GecowDroga do modelu ewolucji struktury. III odcinek Szkicu dedukcyjnej teorii życia (s. 171)

 

Blok tematyczny: PROBLEMY POSZERZANIA POZNANIA I NAUKI

pod redakcją Pawła Bytniewskiego i Zbysława Muszyńskiego

 

Paweł Bytniewski, Zbysław MuszyńskiProblemy poszerzania poznania i nauki (s. 205)
Radosław SojakPozwólcie jej latać wysoko. O przyczynach rozbratu między socjologią i społecznymi studiami nad nauką (s. 209)
Anna MichalskaNauka i racjonalność na gruncie teorii działań komunikacyjnych (s. 223)
Paweł BytniewskiTrzy modele nieciągłego procesu historii nauk – Bachelard, Canguilhem, Foucault (s. 241)
Zbysław MuszyńskiUmysł rozszerzony, poznanie rozszerzone, „nauka rozszerzona” (s. 265)
Barbara TrybulecFenomenologia a kognitywistyka – dwie metody analizy podmiotu poznania perspektywa współpracy i problemy (s. 281)
Aleksandra Kołtun„Nauka rozszerzona” – agory, laboratoria, maszyny społeczne (s. 301)
Małgorzata KoronkiewiczRealizm Charlesa Sandersa Peirce’a i antyrealizm Richarda Rorty’ego (s. 317)

 

Blok tematyczny: FILOZOFIA BIOLOGII, FILOZOFIA PRZYRODY.

W PIĘĆDZIESIĄTĄ ROCZNICĘ ŚMIERCI JOHNA BURDONA SANDERSONA HALDANE’A

pod redakcją Włodzimierza Ługowskiego

 

Włodzimierz Ługowski: Filozofia biologii, filozofia przyrody. W pięćdziesiątą rocznicę śmierci Johna Burdona Sandersona Haldane’a (s. 333)
Marek ŁagoszHistoria naturalna a historia społeczna. Szkic porównawczy (s. 335)
Janusz UchmańskiMatematyczność biologii (s. 345)
Anna LemańskaEwolucja jako realizacja projektu? (s. 353)
Krzysztof ChodasewiczJ. B. S. Haldane i sformułowania warunków doboru (s. 359)
Andrzej GecowOd genetyki populacyjnej Haldane’a wieku XX, do informacji biologicznej i dziedzicznej Jabłonki dziś (s. 369)

 

IV. Przekłady

Max HorkheimerZagadnienia kształcenia akademickiego (1952 r.) (s. 379)
Arnold GehlenPrzyczynek do teorii filogenezy ludzkiej mowy (s. 393)

 
 

Spis treści 2/2014

FILOZOFIA I NAUKA
Studia filozoficzne i interdyscyplinarne
Tom 2, 2014
I. Od redakcji
 
II. Studia i rozprawy
 
Blok tematyczny: FILOZOFIA W UCZELNI TECHNICZNEJ
Marek MaciejczakO bloku „Filozofia w uczelni technicznej” (s. 33) 
Robert PiłatFilozofia i uniwersytet techniczny (s. 35)
Zbigniew KrólFilozofia a nauki ścisłe (s. 65)
Grzegorz PyszczekFilozof w uczelni technicznej (s. 71)
Marek MaciejczakPoznanie siebie jako podstawa tożsamości (s. 81)
* * *
Stanisław CzerniakFilozofia techniki Gernota Böhmego (s. 135)
Małgorzata CzarnockaPodmiotowość według Kanta (s. 155)
Mariusz MazurekModele w koncepcji nauki Ronalda N. Giere’ego (s. 257)
Marek ŁagoszWszechświat: nieskończoność i czas (s. 293)
Andrzej WilkChaos a nieobliczalność (s. 323)

Spis treści 1/2013

FILOZOFIA I NAUKA
Studia filozoficzne i interdyscyplinarne
Tom 1, 2013
I. Od redakcji 
 
II. Studia i rozprawy
Stanisław CzerniakGernota Böhmego idea końca ery baconiańskiej (s. 35)
Krzysztof KościuszkoO transcendentalizmie oddziaływań zwrotnych (s. 53)
Krzysztof ChodasewiczWieloraka realizacja i życie (s. 114)
Włodzimierz ŁugowskiTeoretyczne modele ewolucji prebiotycznej (s. 135)
 
III. Przekłady
Max HorkheimerMyśl Schopenhauera w relacji do nauki i religii (1971) (s. 273)